Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei của Iran đã qua đời hôm thứ Bảy. Hàng nghìn người dân xuống đường ăn mừng tại nhiều thành phố Iran. Khamenei cầm quyền 35 năm kể từ 1989, sau khi Ayatollah Khomeini thiết lập chế độ thần quyền Hồi giáo năm 1979. Chế độ Cộng hòa Hồi giáo đã đàn áp các quyền tự do dân sự suốt hơn bốn thập kỷ. Iran hiện sở hữu kho tên lửa lớn nhất Trung Đông. Cái chết của Khamenei mở ra giai đoạn bất định về chính trị và quyền lực tại Tehran. Chưa rõ ai sẽ kế nhiệm vị trí lãnh tụ tối cao.
Phân Tích
Cái chết của Khamenei đánh dấu bước ngoặt lớn nhất ở Iran kể từ cuộc Cách mạng 1979. Khác với các chế độ độc tài thế tục, Iran vận hành theo mô hình thần quyền độc đáo: quyền lực tối thượng nằm ở tay giáo sĩ, không phải tổng thống hay quân đội. Khamenei không chỉ là nguyên thủ quốc gia mà còn là lãnh đạo tôn giáo, kiểm soát mọi quyết định từ chính sách đối ngoại đến đời sống xã hội.
Hình ảnh người dân ăn mừng trên đường phố Tehran, Isfahan và các thành phố khác phản ánh mức độ phẫn nộ tích tụ qua nhiều thế hệ. Thế hệ trẻ Iran - chiếm hơn 60% dân số dưới 30 tuổi - lớn lên trong kinh tế khủng hoảng, lạm phát ba con số, và đàn áp mạng xã hội. Phong trào phụ nữ phản đối bắt buộc đội hijab liên tục bị trấn áp bằng bạo lực.
Nhưng Iran không đơn giản chuyển sang dân chủ sau một đêm. Hội đồng Chuyên gia - gồm 88 giáo sĩ - sẽ chọn lãnh tụ mới từ nhóm ayatollah cấp cao. Các ứng viên tiềm năng đều là những người lớn tuổi trong hệ thống hiện hành. Ebrahim Raisi, tổng thống hiện tại, được coi là ứng viên hàng đầu, nhưng ông thiếu uy tín tôn giáo và uy thế chính trị của Khamenei.
Kịch bản nguy hiểm nhất là xung đột quyền lực giữa phe cải cách và phe bảo thủ, hoặc giữa các nhóm lợi ích trong Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) - đơn vị kiểm soát phần lớn nền kinh tế và quân đội. Washington và Tel Aviv đang theo dõi sát sao, đặc biệt về chương trình hạt nhân và mạng lưới ủy nhiệm từ Hezbollah ở Lebanon đến các nhóm ở Iraq và Yemen.
Cơ hội thay đổi có thật, nhưng lịch sử cho thấy các chế độ thần quyền không sụp đổ dễ dàng. Iran có thể đối mặt với nhiều tháng hỗn loạn trước khi bức tranh quyền lực rõ ràng.
Tác Động Cộng Đồng
Cộng đồng người Iran tại Mỹ - khoảng 1 triệu người tập trung ở Nam California, Bắc Virginia và khu vực New York - đang theo dõi sát tình hình. Nhiều người là tị nạn chính trị bỏ nước ra đi sau 1979 hoặc sau bầu cử 2009. Các tổ chức nhân quyền người Iran tại Los Angeles kêu gọi chính phủ Mỹ hỗ trợ phong trào dân chủ trong nước. Với cộng đồng người Việt, câu chuyện này gợi nhớ mong ước thay đổi ở đất nước mình - nhưng cũng nhắc nhở rằng sụp đổ chế độ không tự động mang lại tự do.