Hàng triệu lao động Mỹ trên 50 tuổi đang chuyển sang công việc huấn luyện dữ liệu AI (AI) (Trí tuệ nhân tạo) như một phao cứu sinh cuối cùng sau khi thị trường việc làm truyền thống đóng cửa với họ. Patrick Ciriello, 60 tuổi, từng thiết kế hệ thống phần mềm cho ngân hàng và đại học, mất gần một năm không tìm được việc sau 2023 — đến mức cả gia đình phải ngủ trong xe Toyota Highlander tại bãi đỗ Walmart. Ông sau đó tìm được hợp đồng huấn luyện mô hình AI của Google với mức lương 21 USD mỗi giờ. Công việc này — còn gọi là data annotation — đang trở thành "việc bắc cầu" mới cho các chuyên gia lành nghề như kỹ sư, bác sĩ và luật sư, thay thế dần vai trò trước đây của công việc giao đồ ăn hay bán lẻ.
Phân Tích
Khoảng 5,7 triệu lao động Mỹ trên 55 tuổi mất việc trong đợt đầu đại dịch 2020, và nhiều người đến nay vẫn chưa tìm lại được công việc ổn định — con số đó phản ánh một cuộc khủng hoảng âm thầm mà không mấy chính sách công đụng tới.
Việc lao động lớn tuổi đổ vào thị trường huấn luyện AI không đơn thuần là câu chuyện tìm việc cá nhân. Nó phơi bày một nghịch lý cốt lõi: chính những người đang bị thay thế bởi AI lại là người đang dạy AI làm điều đó. Một bác sĩ đánh giá câu trả lời y tế của ChatGPT hôm nay có thể đang lập trình chính cỗ máy sẽ loại bỏ đồng nghiệp của mình ngày mai.
Thị trường data annotation hiện tại phần lớn là hợp đồng ngắn hạn, không phúc lợi, mức lương khởi điểm từ 20 đến 40 USD mỗi giờ — thấp hơn nhiều so với mức lương sáu con số của các ngành chuyên môn. Đây là sự giảm cấp rõ ràng, nhưng với những người không còn lựa chọn, nó vẫn tốt hơn ngủ trong xe.
Nguy cơ thứ hai ít được chú ý hơn: khi làn sóng lao động lớn tuổi này rút khỏi thị trường chính thức, nền kinh tế mất đi lực lượng lao động có kinh nghiệm sâu nhất — và đó là thiệt hại cơ cấu khó bù đắp bằng bất kỳ mô hình AI nào.
Tác Động Cộng Đồng
Câu chuyện này chạm trực tiếp vào hai nhóm trong cộng đồng người Việt tại Mỹ.
Thứ nhất, thế hệ tị nạn đến Mỹ sau 1975 — nhiều người hiện trong độ tuổi 60 đến 70 — từng xây dựng sự nghiệp trong ngành kỹ thuật, y tế hoặc tài chính qua nhiều thập kỷ. Khi bị sa thải hoặc bị gạt ra ngoài thị trường, họ đối mặt với rào cản kép: phân biệt tuổi tác lẫn rào cản ngôn ngữ khi cạnh tranh với lao động trẻ hơn. Thị trường huấn luyện AI mở ra một cửa hẹp, nhưng đòi hỏi kỹ năng số và khả năng điều hướng nền tảng trực tuyến mà không phải ai cũng có sẵn.
Thứ hai, kỹ sư và lập trình viên gốc Việt tại Thung lũng Silicon đang chứng kiến làn sóng sa thải trong ngành tech từ 2022 đến nay. Với những người trên 50 tuổi giữ visa H-1B hoặc đang chờ thẻ xanh, mất việc đồng nghĩa với nguy cơ mất tư cách cư trú — khiến các hợp đồng AI training trở thành lựa chọn sống còn, dù không đủ điều kiện bảo lãnh visa.