Năm 1997, khi El Niño mạnh nhất thế kỷ 20 ập xuống Đông Nam Á, Việt Nam mất hàng triệu tấn lúa gạo vì hạn hán kéo dài tại đồng bằng sông Cửu Long. Cùng năm đó, khủng hoảng tài chính châu Á xóa sổ gần một phần tư GDP của Thái Lan và Indonesia trong vài tháng. Hai cú sốc đó xảy ra đồng thời — nhưng chúng độc lập với nhau. Thị trường năng lượng toàn cầu vẫn vận hành bình thường. Phân bón vẫn đến tay nông dân. Chuỗi cung ứng thực phẩm toàn cầu vẫn còn nguyên vẹn.
Gần ba thập kỷ sau, bức tranh đã khác hoàn toàn — và nguy hiểm hơn nhiều.
Theo The Guardian, các chuyên gia Liên Hợp Quốc đang cảnh báo về một "hiệu ứng sốc kép" (compound shock effect) xuất phát từ hai nguồn đồng thời: hậu quả kinh tế từ cuộc xung đột Mỹ và Israel với Iran, cùng với El Niño cường độ "Godzilla" đang hình thành trên vùng Thái Bình Dương. Điều khiến tình huống này khác biệt với 1997 chính là tính liên kết: hai cú sốc này không độc lập — chúng khuếch đại lẫn nhau qua một cơ chế cụ thể, rõ ràng, và cực kỳ nguy hiểm cho Đông Nam Á.
Eo biển Hormuz: huyết mạch bị thắt nghẹt của châu Á
Khi eo biển Hormuz bị phong tỏa hoặc thu hẹp hoạt động vận chuyển, Đông Nam Á cảm nhận được ngay lập tức — không phải vì khu vực này tham chiến, mà vì đây là tuyến đường vận chuyển dầu mỏ và phân bón thiết yếu nhất thế giới. Theo The Guardian, sau khi Mỹ và Israel tiến hành chiến dịch quân sự nhắm vào Iran, các chính phủ Đông Nam Á đã phải tìm cách giảm tiêu thụ nhiên liệu trong nước: Philippines cho công chức làm việc bốn ngày một tuần, Việt Nam kêu gọi doanh nghiệp cho nhân viên làm việc tại nhà, và Thái Lan yêu cầu các văn phòng đặt nhiệt độ điều hòa tối thiểu 27 độ C.
Những biện pháp này nghe có vẻ nhỏ nhặt, nhưng chúng phản ánh một thực tế cấu trúc sâu xa hơn: Đông Nam Á phụ thuộc nặng nề vào tuyến hàng hải qua eo Hormuz không chỉ để nhập khẩu năng lượng, mà còn để nhập khẩu phân bón — thứ mà nền nông nghiệp xuất khẩu của khu vực không thể thiếu. Theo The Guardian, nông nghiệp chiếm gần 9% kim ngạch xuất khẩu nông sản toàn của Đông Nam Á — một con số đủ lớn để bất kỳ sự gián đoạn nào trong chuỗi đầu vào đều có hệ quả lan rộng ra thị trường lương thực thế giới.
Tính đến cuối tuần trước, tình hình vẫn còn bấp bênh: Iran phát tín hiệu sẵn sàng tái phong tỏa eo biển sau các đợt tấn công của Israel vào Lebanon, đồng thời cân nhắc áp đặt hệ thống phí hàng hải mới. Theo thông tin từ Saigon Sentinel trước đó, Iran cáo buộc Mỹ phản bội ngoại giao bằng cách duy trì phong tỏa hải quân ngay cả khi đàm phán đang diễn ra — và quân đội Iran tuyên bố đã bắn hạ một máy bay không người lái của Mỹ trong vùng biển Iran. Sự mơ hồ chiến lược này — vừa đàm phán vừa leo thang — là điều Đông Nam Á lo ngại nhất, vì nó kéo dài trạng thái bất ổn mà các nền kinh tế phụ thuộc vào thương mại không thể lập kế hoạch dài hạn.
El Niño "Godzilla": khi thời tiết không chỉ là thời tiết
Nếu eo Hormuz là cú sốc từ phía con người, thì El Niño là cú sốc từ tự nhiên — và lần này, quy mô của nó được giới khoa học đánh giá là đặc biệt nghiêm trọng. Theo Yahoo News dẫn thông báo của Cơ quan Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ (NOAA), El Niño đã chính thức bắt đầu và có 63% khả năng trở thành sự kiện — tức là nhiệt độ bề mặt Thái Bình Dương xích đạo tăng từ 2 độ C trở lên trong thời gian dài. Mức này chỉ xảy ra vài lần kể từ năm 1950 và được xếp vào nhóm kỷ lục lịch sử.
Điều đáng lo hơn là bối cảnh nền: nước bên dưới bề mặt Thái Bình Dương hiện đã ấm hơn trung bình khoảng 6 độ C ở một số vùng, theo tổ chức Khí tượng Thế giới của Liên Hợp Quốc mà Yahoo News dẫn lại. Đây là dấu hiệu báo trước cho đợt ấm bề mặt mạnh mẽ sắp tới. Kết hợp với nền nhiệt độ toàn cầu đã bị đẩy cao bởi biến đổi khí hậu do con người gây ra, năm 2027 có thể trở thành năm nóng nhất từng được ghi nhận trong lịch sử khí hậu hiện đại.
Với Đông Nam Á nói riêng, El Niño mạnh đồng nghĩa với hạn hán kéo dài tại các vùng canh tác lúa chính — đồng bằng sông Cửu Long của Việt Nam, đồng bằng Chao Phraya của Thái Lan, vùng Luzon của Philippines. Đây không phải kịch bản giả định: mỗi lần El Niño mạnh xuất hiện trong lịch sử — 1982 đến 1983, 1997 đến 1998, 2015 đến 2016 — năng suất lúa của khu vực đều sụt giảm rõ rệt và giá gạo toàn cầu leo thang theo.
Cơ chế khuếch đại: khi hai cú sốc hội tụ thành một vòng xoáy
Đây là điểm mấu chốt mà các nhà phân tích cần nhấn mạnh: điều nguy hiểm không phải là sự tồn tại riêng lẻ của từng cú sốc, mà là cách chúng khuếch đại lẫn nhau qua một cơ chế cụ thể — phân bón.
El Niño gây hạn hán, làm giảm năng suất cây trồng. Để chống lại điều đó, nông dân cần tăng lượng phân bón — đặc biệt là phân đạm và phân kali — nhằm bù đắp cho đất bị stress nhiệt. Nhưng chính xác lúc đó, eo biển Hormuz — tuyến vận chuyển chính cho phân bón từ Trung Đông và Nga sang châu Á — lại bị gián đoạn. Kết quả là: nhu cầu phân bón tăng trong khi nguồn cung giảm, đẩy giá phân bón lên cao vào đúng thời điểm nông dân cần nhất. Vụ mùa nhỏ hơn, chi phí sản xuất cao hơn, lương thực ít hơn — và giá cả toàn cầu tăng theo. Theo MSN dẫn một phân tích gần đây, giá các mặt hàng thiết yếu như bánh mì và mì ống sẽ khó giảm trở lại do tác động kết hợp của cuộc chiến Mỹ và Iran cùng El Niño.
Đây chính là vòng xoáy mà Liên Hợp Quốc đang cảnh báo. Tổ chức Nghiên cứu Chính sách Lương thực Quốc tế (IFPRI) cũng xác nhận rằng hàng triệu tấn lương thực toàn cầu có nguy cơ bị thiệt hại do sự bất ổn kép này — từ Hormuz và El Niño — tạo ra.
Giá sẽ giáng xuống người nghèo và tầng lớp trung lưu đầu tiên
Trong bất kỳ cuộc khủng hoảng lương thực nào, nhóm dễ bị tổn thương nhất không phải là những người giàu nhất hay nghèo nhất tuyệt đối — mà là tầng lớp trung lưu đô thị đang nổi lên ở Đông Nam Á, những người đã bắt đầu thoát khỏi nền kinh tế tự cung tự cấp nhưng chưa có đủ đệm tài chính để chịu đựng lạm phát kéo dài.
Tại Việt Nam, tầng lớp này tập trung ở Hồ Chí Minh, Hà Nội và các đô thị vệ tinh đang phát triển nhanh. Họ mua thực phẩm chế biến sẵn, phụ thuộc vào xăng để đi lại, và chi một tỷ lệ lớn hơn thu nhập cho lương thực so với các gia đình ở các nước phát triển. Khi giá xăng và giá gạo tăng đồng thời, họ bị ép từ hai phía mà không có lối thoát dễ dàng.
Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến cộng đồng người Việt tại Mỹ theo một cách thường bị bỏ qua trong các phân tích kinh tế vĩ mô: kiều hối. Mỗi năm, người Việt hải ngoại — trong đó cộng đồng tại Mỹ chiếm phần lớn — gửi về hàng tỷ USD để hỗ trợ gia đình. Khi lạm phát tại Việt Nam tăng cao do giá năng lượng và lương thực leo thang, áp lực gửi tiền về nhà cũng tăng theo — ngay vào lúc nhiều gia đình người Mỹ gốc Việt cũng đang cảm nhận sức ép từ giá sinh hoạt tăng cao tại Mỹ. Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ, giá xăng trung bình toàn quốc tuần kết thúc ngày 22/6/2026 đạt 3,91 USD mỗi gallon — một mức cao đủ để cộng đồng lao động tại các vùng như Houston, Little Saigon hay vùng vịnh San Francisco cảm nhận rõ ràng trong ngân sách hàng tháng.
Với những gia đình có người thân làm nông nghiệp ở đồng bằng sông Cửu Long hay Tây Nguyên, lo ngại còn cụ thể hơn: một vụ mùa thất thu kết hợp với giá đầu vào cao có thể xóa sạch tích lũy của cả một năm — đẩy gia đình trở lại tình trạng dễ bị tổn thương về kinh tế mà họ đã mất nhiều năm để thoát ra.
Tiền lệ lịch sử và điều khác biệt lần này
Năm 2007 đến 2008, thế giới đã trải qua một cuộc khủng hoảng lương thực nghiêm trọng: giá gạo tăng gấp ba trong vòng chưa đầy một năm, kích động bạo loạn ở hơn 30 quốc gia. Nguyên nhân lúc đó là sự kết hợp của hạn hán tại một số vùng sản xuất lúa mì, giá dầu tăng cao đẩy chi phí vận chuyển lên, và chính sách trợ giá ngô cho nhiên liệu sinh học của Mỹ. Nhưng khi đó, không có sự phong tỏa nào tại eo Hormuz. Chuỗi cung ứng phân bón vẫn hoạt động. Điều đó đã đủ tệ.
Lần này, các yếu tố cấu trúc đang xếp chồng lên nhau theo cách chưa từng thấy. El Niño có nguy cơ gây hạn hán đúng vào vụ canh tác chính. Hormuz đang bị đe dọa vào đúng lúc nhu cầu phân bón sẽ cao nhất. Và nền nhiệt độ toàn cầu đã cao hơn 1997 gần 0,5 độ C — nghĩa là mọi hiện tượng khí hậu cực đoan đều diễn ra trên một nền nóng hơn, với ít không gian đệm hơn cho hệ thống nông nghiệp.
Các chính phủ Đông Nam Á đã bày tỏ hy vọng rằng thỏa thuận hòa bình Iran sẽ khôi phục tự do hàng hải qua eo biển. Nhưng theo The Guardian, sự lạc quan đó đang trở nên mong manh khi Iran tiếp tục phát tín hiệu có thể tái phong tỏa. Và dù Hormuz có mở lại hoàn toàn đi nữa, El Niño không chờ đợi bất kỳ thỏa thuận ngoại giao nào.
Điều cộng đồng người Việt ở Mỹ cần theo dõi
Phân tích này không kết thúc ở mức độ vĩ mô. Đối với cộng đồng người Mỹ gốc Việt, đặc biệt là những người có gia đình làm nông nghiệp hoặc kinh doanh nhỏ tại Việt Nam, có một số chỉ số cụ thể đáng theo dõi sát trong những tháng tới:
- Giá phân đạm (urea) tại thị trường châu Á — đây là chỉ báo sớm nhất cho chi phí sản xuất nông nghiệp tại Việt Nam.
- Mực nước tại các đập thủy điện trên sông Mê Kông — El Niño làm giảm lưu lượng nước, ảnh hưởng đến cả điện năng lẫn nước tưới tiêu cho đồng bằng.
- Diễn biến đàm phán Mỹ và Iran — theo dõi qua nhiều nguồn, không chỉ tuyên bố chính thức, vì như Saigon Sentinel đã ghi nhận trước đó, Washington và Tehran đang gửi tín hiệu mâu thuẫn nhau về khả năng đạt thỏa thuận.
Nhìn lại lịch sử, các cộng đồng di dân Việt Nam đã từng vượt qua những cú sốc lương thực và năng lượng lớn — cả ở quê nhà lẫn tại đất nước mới. Nhưng điều khác biệt của tình huống hiện tại là tốc độ hội tụ của các cú sốc và tính chất phụ thuộc lẫn nhau của chúng. Đây không phải lúc để chờ xem. Đây là lúc để hiểu cơ chế, theo dõi các chỉ số, và chuẩn bị cho một giai đoạn bất ổn kéo dài — ít nhất là đến đầu năm 2027, khi El Niño được dự báo là vẫn còn hoạt động.
Đọc các bản tin gốc tại các liên kết nguồn bên dưới.