Công tố viên Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) cáo buộc cựu Tổng thống Philippines Rodrigo Duterte là người đứng sau chiến dịch trừng trị ma túy khiến hàng nghìn người thiệt mạng. Duterte, 80 tuổi, bị bắt tại Manila năm ngoái và dẫn độ về The Hague, phải đối mặt ba tội danh chống lại loài người. Phiên điều trần sơ bộ diễn ra thứ Hai nhưng Duterte vắng mặt, cho biết ông già yếu và mất trí nhớ. Công tố viên Mame Mandiaye Niang nói Duterte thành lập nhóm Davao Death Squad từ năm 1988, sau đó mở rộng thành mạng lưới toàn quốc khi làm tổng thống. Ước tính 12.000 đến 30.000 dân thường thiệt mạng trong các chiến dịch này. Tòa sẽ quyết định có đủ bằng chứng để đưa vụ án ra xét xử trong 60 ngày tới.
Phân Tích
Phiên điều trần sơ bộ tại ICC đánh dấu bước ngoặt trong một trong những vụ án quyền con người gây tranh cãi nhất châu Á thập niên qua. Duterte từng là hiện tượng chính trị độc đáo: một thị trưởng ngoại thành trở thành tổng thống nhờ lời hứa dẹp tội phạm bằng bạo lực trần trụi. Trong khi cộng đồng quốc tế lên án, ông vẫn giữ được sự ủng hộ mạnh mẽ trong nước—minh chứng là con gái ông, Phó Tổng thống Sara Duterte, đang dẫn đầu thăm dò cho cuộc bầu cử 2028.
Những gì công tố viên ICC trình bày hôm thứ Hai không mới—các tổ chức nhân quyền đã tố cáo Duterte suốt nhiều năm. Nhưng lần đầu tiên, những cáo buộc này được đặt trong khuôn khổ tư pháp quốc tế với tư cách tội ác chống loài người. Công tố viên dẫn chứng các bài phát biểu của Duterte—"Tôi sẽ ra lệnh xử tử các anh trong vòng 24 giờ"—và hệ thống thưởng tiền theo đầu người bị giết. Những lời lẽ mà luật sư biện hộ gọi là "lời nói phóng đại", nhưng công tố viên cho rằng đó là chỉ thị hành động.
Việc Duterte vắng mặt—viện lý do già yếu—phản ánh chiến thuật quen thuộc của các chính trị gia bị buộc tội: trốn tránh trách nhiệm khi không còn nắm quyền lực. Nhưng khác với các trường hợp khác, Duterte từng công khai thừa nhận hành động bạo lực, tạo ra thách thức pháp lý đặc biệt.
Trong khu vực Đông Nam Á, vụ án này có ý nghĩa rộng hơn. Philippines là quốc gia duy nhất trong ASEAN có công dân cấp cao bị ICC truy tố. Nếu tòa quyết định đưa ra xét xử, đây sẽ là tiền lệ cho các quốc gia khác trong khu vực, nơi mà chiến dịch trừng trị ma túy cứng rắn không phải hiếm. Thái Lan, Indonesia, và ngay cả Việt Nam đều duy trì các chính sách cứng rắn với ma túy, bao gồm tử hình.
Câu hỏi còn lại là liệu ICC có đủ bằng chứng để chứng minh Duterte không chỉ khuyến khích bạo lực bằng lời nói, mà còn chỉ đạo trực tiếp một hệ thống giết người có tổ chức. Phán quyết sẽ ra trong 60 ngày, nhưng dù kết quả thế nào, vụ án đã gửi thông điệp rõ ràng: chính trị gia không thể trốn tránh trách nhiệm pháp lý vĩnh viễn, ngay cả khi họ từng được dân chúng ủng hộ.