Tổng thống Trump hôm thứ Bảy tuyên bố lãnh tụ tối cao Iran Ayatollah Ali Khamenei đã thiệt mạng sau chiến dịch quân sự của Mỹ và Israel. "Khamenei, một trong những kẻ ác độc nhất lịch sử, đã chết," Trump viết trên mạng xã hội. Thủ tướng Israel Netanyahu cho biết có "dấu hiệu ngày càng rõ" rằng Khamenei đã "ra đi". Lực lượng Phòng vệ Israel xác nhận 7 quan chức Iran thiệt mạng, bao gồm cố vấn Ali Shamkhani. Người dân Tehran xuống đường ăn mừng theo phóng viên CBS, nhưng truyền thông nhà nước Iran chưa xác nhận. Khamenei 86 tuổi, nắm quyền tối cao Iran từ 1989, kiểm soát toàn bộ chính phủ và quân đội. Chưa rõ ai sẽ kế nhiệm.
Phân Tích
Cái chết của Khamenei – nếu được xác nhận chính thức – đánh dấu bước ngoặt lịch sử cho Iran và Trung Đông. Trong hơn 35 năm, ông là trụ cột duy trì chế độ Cộng hòa Hồi giáo, người dàn xếp giữa các phe phái chính trị và duy trì lòng trung thành của Quân đoàn Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) – lực lượng quyền lực nhất nước này.
Việc Trump công bố tin này trước cả truyền thông nhà nước Iran cho thấy Washington đang kiểm soát dòng thông tin. Tuyên bố của ông rằng nhiều lực lượng Iran "không còn muốn chiến đấu" và "tìm kiếm miễn trừ" từ Mỹ nhằm khuyến khích đào ngũ và sụp đổ nội bộ. Đây là chiến thuật tâm lý chiến điển hình.
Câu hỏi lớn là: ai sẽ kế nhiệm? Iran không có quy trình kế vị rõ ràng như Bắc Triều Tiên. Hội đồng Chuyên gia 88 giáo sĩ sẽ bầu lãnh tụ mới, nhưng trong bối cảnh hỗn loạn hiện tại, IRGC có thể nắm quyền tạm thời hoặc dựng lên một bù nhìn. Nếu hệ thống sụp đổ, Iran có thể rơi vào nội chiến giữa phe cải cách và phe bảo thủ.
Trump và Netanyahu đều kỳ vọng đây là cơ hội thiết lập "hòa bình Trung Đông". Nhưng lịch sử cho thấy việc loại bỏ nhà lãnh đạo độc tài không tự động mang lại ổn định – nhìn Iraq 2003 hay Libya 2011. Iran có dân số 89 triệu, nền kinh tế phức tạp và các dân tộc thiểu số đang chờ cơ hội ly khai.
Chương trình hạt nhân Iran giờ trở thành ẩn số lớn. Khamenei từng ban fatwa cấm vũ khí hủy diệt hàng loạt, nhưng vẫn cho làm giàu uranium cấp độ vũ khí. Nếu chính quyền mới cực đoan hơn hoặc IRGC nắm quyền, họ có thể đẩy nhanh chế tạo bom nguyên tử để tự vệ.
Các đồng minh Iran – Hezbollah ở Lebanon, dân quân Shia ở Iraq, phiến quân Houthi ở Yemen – đều phụ thuộc vào tài chính Tehran. Nếu nguồn tiền bị cắt, "trục kháng chiến" này sẽ tan rã.
Nhưng đừng vội mừng. Khoảng trống quyền lực ở Trung Đông có thể kéo theo làn sóng tị nạn, khủng bố và chiến tranh ủy nhiệm kéo dài nhiều năm.