Tắc kè hoa ở Ý: Khi đa dạng gen trong loài sắp biến mất

Một nghiên cứu mới đăng trên tạp chí Science cho thấy tắc kè tường phổ biến ở Ý (Podarcis muralis) đang phải đối mặt với nguy cơ mất đi sự đa dạng màu sắc hàng triệu năm tuổi. Nhóm nghiên cứu quốc tế đo màu sắc của 2.506 con tắc kè tại 148 địa điểm khắp nước Ý, phát hiện một biến thể thứ tư — gọi là nigriventris — to hơn, hung hăng hơn, đang lấn át ba biến thể màu trắng, vàng và cam vốn cùng tồn tại hàng triệu năm. Giáo sư Tobias Uller từ Đại học Lund (Thụy Điển), người dẫn đầu nghiên cứu, cảnh báo sự cân bằng tự nhiên này đang sụp đổ với tốc độ đáng lo ngại.

Câu chuyện về những con tắc kè tường ở ngoại ô Rome nghe có vẻ xa xôi, nhưng nó chạm đúng vào một câu hỏi căn bản của sinh học hiện đại: đa dạng sinh học không chỉ là đếm số loài. Nó còn là sự đa dạng bên trong từng loài — và đó là thứ mà khoa học lẫn chính sách bảo tồn đang dần bỏ qua.

Nghiên cứu của Giáo sư Uller và đồng nghiệp là một lời nhắc nhở đúng lúc. Ba biến thể màu sắc của Podarcis muralis — trắng, vàng, cam — cùng tồn tại hàng triệu năm thông qua một mạng lưới tương tác xã hội và sinh sản cực kỳ tinh tế. Rồi biến thể nigriventris xuất hiện, to hơn, hung hăng hơn, và cả cái hệ thống cân bằng đó bắt đầu lung lay. Không phải vì thiên tai. Không phải vì con người trực tiếp can thiệp. Mà vì một biến thể tự nhiên, vốn từng bị địa lý cô lập, nay có cơ hội lan rộng.

Đây là bài học quan trọng cho bảo tồn học: mất đa dạng không phải lúc nào cũng có hình dạng của một loài tuyệt chủng. Đôi khi nó trông giống như sự đồng nhất hóa — khi một kiểu gen, một kiểu hành vi, một màu sắc đơn độc nuốt chửng tất cả những gì còn lại. Và khi điều đó xảy ra, khả năng thích nghi của loài trước các thách thức tương lai — biến đổi khí hậu, dịch bệnh, thay đổi môi trường — giảm xuống đáng kể.

Tiến sĩ Nathalie Feiner từ Viện Max Planck nói thẳng: không có sự biến đổi, tiến hóa đình trệ. Đó không phải ngôn ngữ học thuật. Đó là nguyên lý sống còn.

Nhìn rộng hơn, nghiên cứu này cũng nhắc đến con người. Áp lực từ con người — đô thị hóa, phá vỡ môi trường sống, nhập khẩu sinh vật ngoại lai — đang đẩy nhanh quá trình xói mòn đa dạng trong loài. Tắc kè Aeolian (Podarcis raffonei), một trong những loài bò sát nguy cấp nhất châu Âu, là ví dụ rõ ràng: các nhà khoa học không chỉ cố cứu loài khỏi tuyệt chủng, họ còn phải bảo tồn sự đa dạng bên trong chính loài đó.

Đây là loại khoa học cần được truyền thông chú ý nhiều hơn — không phải vì nó hào nhoáng, mà vì nó nền tảng. Khi chúng tôi ở Saigon Sentinel nói về môi trường, câu chuyện về những con tắc kè nhỏ bé ở Ý này nhắc chúng tôi rằng: cái đang mất đi thường vô hình — và đến khi thấy được thì đã quá muộn.