Toàn cầu Nam lên án chiến tranh Mỹ-Israel với Iran: 'Có tính đế quốc'

Nhiều quốc gia thuộc Toàn cầu Nam lên án cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào Iran là vi phạm luật quốc tế. Trung Quốc nói việc "giết công khai lãnh đạo một quốc gia có chủ quyền" là không thể chấp nhận được. Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif chia buồn về cái chết của Lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei, nhấn mạnh luật quốc tế cấm nhắm vào nguyên thủ quốc gia. Tổng thống Nam Phi Cyril Ramaphosa đặt câu hỏi về lý do "phòng thủ trước", nói rằng tự vệ chỉ được phép khi bị xâm lược. Brazil, Thổ Nhĩ Kỳ, Malaysia và Indonesia đều chỉ trích vụ tấn công diễn ra giữa tiến trình đàm phán. Các nhà phân tích cho rằng đây là cuộc chiến mang "tính đế quốc".

Phản ứng từ Toàn cầu Nam phơi bày khoảng cách ngày càng sâu về cách nhìn nhận chiến tranh giữa phương Tây và phần còn lại của thế giới. Trong khi Washington và Tel Aviv biện minh bằng lý do an ninh quốc gia, hàng chục quốc gia từ châu Phi, châu Á đến Mỹ Latin lại thấy bóng dáng của chủ nghĩa thực dân cũ.

Điểm đáng chú ý là cuộc tấn công diễn ra ngay khi các bên đang đàm phán. Ngoại trưởng Oman xác nhận thỏa thuận "trong tầm tay" trước khi bom rơi. Cựu đại sứ Pakistan tại Mỹ Maleeha Lodhi cáo buộc Washington đàm phán với "ác ý", dùng ngoại giao làm bình phong để chuẩn bị tấn công—y như vụ Venezuela năm ngoái.

Sự tức giận không chỉ về luật quốc tế bị chà đạp. Nhiều nước nhìn thấy mô hình quen thuộc: Iraq 2003, Libya 2011, và giờ là Iran 2026. Giáo sư Amitav Acharya chỉ ra sự thay đổi căn bản trong cách Mỹ hành xử—từ tìm kiếm ảnh hưởng và tính hợp pháp, giờ chỉ còn cưỡng ép thuần túy. Trong khi đó, Trung Quốc đang gặt hái lợi ích từ quyền lực mềm, dùng đầu tư thay vì tên lửa.

Chiến tranh này cũng để lộ sự hai mặt của châu Âu. Họ la lớn về luật quốc tế khi Trump muốn sáp nhập Greenland, nhưng im lặng khi đồng minh tấn công Iran. Sự đạo đức giả này không mất đi với các nước đang phát triển, vốn phụ thuộc vào trật tự dựa trên luật lệ để bảo vệ mình trước các cường quốc.

Đối với Toàn cầu Nam, đây không phải về việc ủng hộ chế độ Iran—nhiều người như cựu ngoại trưởng Chile Heraldo Muñoz công khai lên án chế độ thần quyền ở Tehran. Vấn đề là tiền lệ nguy hiểm: nếu Mỹ có thể tấn công Iran mà không cần Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc hay thậm chí Quốc hội Mỹ chấp thuận, quốc gia nào có thể cảm thấy an toàn?

Giáo sư Oliver Stuenkel từ Brazil nói rõ: các nước yếu về quân sự nhưng giàu tài nguyên giờ phải lo ngại Trump sẽ làm gì tiếp theo. Cuba đã nằm trong tầm ngắm. Kết quả là nhiều nước đang tìm kiếm liên minh thay thế để "đối phó với Mỹ", theo lời Acharya—chính xác điều Bắc Kinh và Moscow mong đợi.