Mỹ và Israel tấn công Iran, Khamenei chết — Trung Đông rung chuyển

Các cuộc tấn công phối hợp giữa Mỹ và Israel đã sát hại Lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei, làm leo thang căng thẳng khu vực lên mức chưa từng thấy. Tehran ngay lập tức phát động các đòn trả đũa nhắm vào nhiều mục tiêu trong vùng. Đây là chương mới nhất trong gần nửa thế kỷ đối đầu giữa Washington và Tehran. Chính quyền Trump thừa nhận đã phê duyệt các cuộc không kích. Tổng thống Trump hiện đối mặt với áp lực lớn về bước đi tiếp theo. Tình hình vẫn cực kỳ bất ổn khi các lực lượng thân Iran trên khắp Trung Đông chuẩn bị phản ứng.

Cái chết của Khamenei — nếu được xác nhận hoàn toàn — là một cột mốc địa chính trị có thể so sánh với sự sụp đổ của Liên Xô hay vụ ám sát Soleimani năm 2020, nhưng ở tầm mức lớn hơn nhiều. Đây không đơn thuần là loại bỏ một lãnh đạo. Đây là phá vỡ cấu trúc quyền lực của một nhà nước thần quyền đã tồn tại 45 năm.

Vấn đề là: ai lên thay? Iran không có cơ chế kế vị rõ ràng như các chế độ quân chủ hay đảng trị. Hội đồng Chuyên gia có quyền bầu Lãnh tụ tối cao mới, nhưng trong bối cảnh bom rơi đạn lạc, quá trình đó có thể bị tê liệt hoặc bị các phe phái quân sự — đặc biệt là Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) — kiểm soát hoàn toàn.

Trump đang đánh một ván bài cực kỳ rủi ro. Về mặt chiến thuật, ông đã loại được một nhân vật biểu tượng của chủ nghĩa chống Mỹ. Nhưng về mặt chiến lược, Washington giờ phải đối mặt với một Iran hỗn loạn và không thể đoán trước — có thể còn nguy hiểm hơn một Iran ổn định dưới sự lãnh đạo cứng nhắc của Khamenei.

Các lực lượng ủy nhiệm của Iran — Hezbollah tại Lebanon, Houthis tại Yemen, dân quân Shia tại Iraq — không chờ lệnh từ Tehran để hành động. Họ có khả năng leo thang tự phát. Điều đó đặt quân đội Mỹ tại Iraq, Syria và các căn cứ vùng Vịnh vào tầm ngắm ngay lập tức.

Israel đã tính toán gì? Tel Aviv từ lâu muốn triệt tiêu chương trình hạt nhân Iran và cắt đứt đầu não chỉ huy của trục kháng chiến. Nhưng lịch sử cho thấy các cuộc ám sát lãnh đạo hiếm khi chấm dứt phong trào — chúng thường thổi bùng nó.

Robin Wright của The New Yorker — một trong những nhà phân tích Iran kỳ cựu nhất của giới báo chí Mỹ — đặt đúng câu hỏi: Trump sẽ làm gì tiếp theo? Tấn công mạnh hơn để hoàn tất việc tháo dỡ chính quyền Iran? Hay mở cửa đàm phán với bất kỳ ai nắm quyền ở Tehran sau hỗn loạn này?

Cả hai lựa chọn đều chứa đựng rủi ro hệ thống. Và thế giới — kể cả các thị trường dầu mỏ, các đồng minh NATO, lẫn Bắc Kinh — đang theo dõi từng bước đi tiếp theo.

Người cao tuổi tị nạn gốc Việt thế hệ 1 tại Little Saigon, Garden Grove và Houston — những người đã sống qua Chiến tranh Việt Nam và hiểu rõ cái giá của leo thang quân sự — theo dõi tình hình Iran với lo ngại sâu sắc. Ký ức về sự sụp đổ bất ngờ của Sài Gòn năm 1975 khiến nhiều người trong số họ nhìn bất kỳ cuộc khủng hoảng khu vực nào cũng qua lăng kính của sự hỗn loạn không thể kiểm soát.

Các kỹ sư và nhân viên kỹ thuật gốc Việt làm việc trong ngành quốc phòng và công nghệ tại Nam California, Virginia và Texas cũng có lý do thực tế để chú ý: leo thang xung đột thường kéo theo tăng ngân sách quốc phòng, nhưng cũng làm phức tạp thêm chuỗi cung ứng toàn cầu và có thể ảnh hưởng đến giá năng lượng — yếu tố tác động trực tiếp đến chi phí sinh hoạt hàng ngày.

Người gửi kiều hối về Việt Nam hàng tháng cần theo dõi sát biến động tỷ giá: bất ổn địa chính trị lớn thường đẩy giá dầu lên và tạo áp lực lạm phát, ảnh hưởng đến sức mua thực tế của số tiền gửi về.