Kể từ năm 2022, tỷ lệ thất nghiệp của sinh viên mới ra trường tại Mỹ liên tục cao hơn tỷ lệ thất nghiệp chung — điều chưa từng xảy ra trong suốt 30 năm trước đó. Đây là dữ liệu trung tâm trong cuốn sách mới của nhà báo lao động Noam Scheiber thuộc tờ New York Times, có tựa đề "Mutiny: The Rise and Revolt of the College-Educated Working Class." Scheiber lập luận rằng cuộc Đại Suy Thoái 2008 đã châm ngòi cho một cuộc dịch chuyển sâu sắc: tăng trưởng việc làm cho sinh viên mới ra trường không bao giờ phục hồi về mức trước 2008. Hệ quả là làn sóng công đoàn hóa bùng phát từ Starbucks, Apple, Amazon đến các bác sĩ tư nhân tại Minnesota — với 70 đến 75% người Mỹ ủng hộ người lao động đình công theo thăm dò Gallup năm 2023.
Phân Tích
Lần cuối cùng tỷ lệ thất nghiệp của sinh viên đại học vượt mức trung bình toàn quốc kéo dài nhiều năm liên tiếp là thời kỳ Đại Suy Thoái — và ngay cả khi đó, xu hướng này nhanh chóng đảo ngược. Lần này thì khác.
Scheiber chỉ ra một vòng lặp nguy hiểm: chính phủ, gia đình và toàn bộ hệ thống văn hóa Mỹ đã đồng loạt thuyết phục một thế hệ rằng bằng đại học là vé vào tầng lớp trung lưu. Hàng triệu người vay nợ, học xong, rồi phát hiện tấm vé đó không còn hợp lệ. Kết quả không chỉ là thất nghiệp — mà là một cuộc khủng hoảng bản sắc tập thể.
Điều đáng chú ý hơn là phản ứng chính trị từ cuộc khủng hoảng này không đi theo một chiều nhất định. Các nhà tổ chức công đoàn Starbucks thiên về Bernie Sanders và chủ nghĩa xã hội dân chủ. Nhưng cũng chính nhóm thanh niên có bằng đại học bị tụt hạng kinh tế lại là lực lượng dễ bị các phong trào dân túy cánh hữu thu hút — một hiện tượng mà nhà khoa học chính trị Peter Turchin gọi là "sản xuất thừa giới tinh hoa" (elite overproduction). Khi xã hội đào tạo nhiều người có bằng cấp hơn số vị trí có uy tín và thu nhập cao, áp lực cạnh tranh leo thang và bất ổn chính trị theo sau gần như tất yếu.
Nước Mỹ đang ở đúng điểm giao nhau đó vào năm 2026 — và chưa có câu trả lời nào rõ ràng cho câu hỏi: sau bằng đại học, thế hệ này sẽ đặt cược vào điều gì?
Tác Động Cộng Đồng
Thế hệ thứ hai người Mỹ gốc Việt — những người lớn lên nghe cha mẹ tị nạn nhắc đi nhắc lại rằng học giỏi và có bằng đại học là con đường duy nhất để thành công tại Mỹ — chịu áp lực kép từ cuộc khủng hoảng này.
Nhiều sinh viên gốc Việt vay nợ lớn để học các ngành được cho là "an toàn" như kinh doanh, kỹ thuật hoặc y tế. Khi thị trường việc làm không hấp thụ kịp, họ không chỉ đối mặt với nợ sinh viên mà còn chịu thêm áp lực gia đình — vì thất bại cá nhân được đọc là thất bại của cả hộ gia đình.
Đồng thời, làn sóng công đoàn hóa tại các chuỗi bán lẻ và ngành y tế trực tiếp chạm đến nhân viên y tế gốc Việt — một cộng đồng đông đảo đang làm việc tại các bệnh viện và phòng khám lớn, nhiều người trong số đó đang theo dõi phong trào công đoàn hóa bác sĩ với sự quan tâm đặc biệt.