Năm mươi nhà khoa học từ Brazil, Nigeria, Trung Quốc và nhiều nước khác vừa cùng nhau kêu gọi hành động khẩn cấp chống lại nấm kháng thuốc — qua một bài viết đăng trên tạp chí Nature Medicine tuần này.
GS. Paul Verweij, chuyên gia nấm học lâm sàng tại Đại học Radboud (Hà Lan), cảnh báo rằng sự kháng thuốc của nấm đang âm thầm gia tăng mà ít ai chú ý. Ông gọi đây là một "làn sóng im lặng" đặc biệt nguy hiểm ở các nước thu nhập thấp, nơi thiếu hệ thống chẩn đoán và kiểm soát nhiễm khuẩn đạt chuẩn.
Một phần nguyên nhân đến từ nông nghiệp: thuốc diệt nấm dùng trên cây trồng có cấu trúc gần giống thuốc kháng nấm y tế, khiến nấm dần nhờn cả hai. Bào tử nấm có thể lan theo gió xuyên lục địa.
Trong 75 năm qua, y học chỉ phát triển được năm nhóm thuốc kháng nấm — con số rất nhỏ so với tốc độ kháng thuốc ngày càng tăng.
Phân Tích
Kháng thuốc kháng sinh đã được nhắc đến nhiều trong hai thập kỷ qua, nhưng kháng nấm vẫn gần như vắng mặt trong các chính sách y tế toàn cầu — dù Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) mới lần đầu công bố danh sách mầm bệnh nấm ưu tiên vào năm 2022.
Vấn đề cốt lõi nằm ở sinh học: tế bào nấm có cấu trúc gần với tế bào người hơn so với vi khuẩn hay virus. Điều đó làm cho việc tìm thuốc diệt nấm mà không gây độc cho người cực kỳ khó. Chỉ có năm nhóm thuốc kháng nấm được phát triển trong vòng 75 năm — trong khi kháng sinh mới ra đời liên tục. Khi một nhóm thuốc mất hiệu lực, bác sĩ gần như hết lựa chọn, đặc biệt khi nấm xâm nhập não.
Nguy hiểm hơn, nguồn lây kháng thuốc lại đến từ nông nghiệp — một lĩnh vực hoàn toàn nằm ngoài tầm kiểm soát của ngành y tế. Bào tử mang gen kháng thuốc có thể bay theo dòng khí quyển xuyên lục địa, biến đây thành vấn đề không quốc gia nào có thể tự giải quyết một mình.
Các nước thu nhập thấp, trong đó có nhiều nước Đông Nam Á, chịu thiệt thòi kép: thiếu hệ thống xét nghiệm để phát hiện nấm kháng thuốc, và thiếu ngân sách để giám sát dịch tễ. Hậu quả là người bệnh tử vong mà không có số liệu — khoảng trống dữ liệu này càng làm cho bài toán phân bổ tài trợ toàn cầu thêm méo mó.
Tác Động Cộng Đồng
Nhân viên y tế gốc Việt tại Mỹ — đặc biệt y tá và bác sĩ làm việc tại các khoa hồi sức tích cực và ghép tạng — đang phải đối mặt trực tiếp với các ca nhiễm nấm kháng thuốc như Candida auris ngay tại các bệnh viện Mỹ. CDC đã ghi nhận Candida auris lan rộng trong hệ thống bệnh viện Hoa Kỳ từ năm 2016 và xếp đây vào nhóm mầm bệnh khẩn cấp.
Ngoài ra, cộng đồng người Việt cao tuổi — thế hệ tị nạn sau năm 1975, nhiều người có bệnh nền như tiểu đường hoặc hệ miễn dịch suy giảm — thuộc nhóm dễ bị nhiễm nấm xâm lấn nghiêm trọng nhất. Khi thuốc kháng nấm mất dần hiệu lực, các ca điều trị kéo dài hơn, chi phí tăng, và gánh nặng đổ lên cả bệnh nhân lẫn gia đình đang chăm sóc họ.