Nghiên cứu của MIT Media Lab cảnh báo hiện tượng "ủy thác nhận thức" (cognitive offloading) — khi học sinh quen giao phó việc phân tích và ra quyết định cho AI thay vì tự tư duy. Hệ quả là các em thiếu nền tảng tư duy sâu, ảnh hưởng lâu dài đến năng lực học tập và phát triển bản thân.
Để đối phó, Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam đang thí điểm chương trình giảng dạy AI dựa trên bốn trụ cột: tư duy lấy con người làm trung tâm, đạo đức AI, kỹ thuật ứng dụng AI, và thiết kế hệ thống AI. Viện Công nghệ thông tin vừa ký kết hợp tác với Manabie Việt Nam và Alpha Technologies để triển khai chương trình gồm ba khóa đào tạo: đặt câu hỏi (prompting), kiểm chứng thông tin, và ứng dụng AI giải quyết vấn đề thực tế.
Ông Joseph Thia nhấn mạnh AI không nên bị xem là "công cụ gian lận", đồng thời kêu gọi phụ huynh chủ động đặt câu hỏi phản biện cùng con khi các em dùng AI tự học tại nhà.
Khoảng cách năng lực mà AI tạo ra trong giáo dục nguy hiểm hơn khoảng cách kinh tế — vì nó vô hình và tích lũy nhanh hơn.
Vấn đề không phải là AI có mặt trong lớp học hay không. Câu hỏi thực sự là ai được học cách dùng AI đúng, và ai chỉ bị AI dùng. Học sinh có điều kiện tiếp cận giáo viên giỏi, môi trường tư duy phản biện sẽ biến AI thành đòn bẩy. Học sinh không có những điều đó sẽ trở thành người nhập lệnh (prompt) mà không hiểu bản chất vấn đề — và điểm số của các em sẽ không phản ánh thực lực.
Chương trình thí điểm của Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam có hướng đi đúng với bốn trụ cột rõ ràng. Nhưng điểm yếu cốt tử là giáo viên. Ông Joseph Thia nói thẳng: năng lực sư phạm của giáo viên mới là yếu tố quyết định, không phải hạ tầng công nghệ. Việt Nam hiện có khoảng 1,2 triệu giáo viên phổ thông — theo số liệu của Bộ Giáo dục và Đào tạo — và đào tạo lại đội ngũ này đồng đều trên cả nước là bài toán khổng lồ, đặc biệt ở vùng nông thôn và miền núi nơi kết nối internet còn hạn chế.
Nếu chương trình thí điểm này chỉ triển khai ở các trường đô thị có điều kiện, nó sẽ tạo ra chính xác loại bất bình đẳng mà nó tuyên bố muốn xóa bỏ.
Hai nhóm trong cộng đồng người Việt tại Mỹ có liên quan trực tiếp đến câu chuyện này.
Thứ nhất, phụ huynh gốc Việt tại các khu đông dân như Little Saigon (Quận Cam), San Jose và Houston — nhiều người đang nuôi con trong hệ thống trường công Mỹ, nơi chính sách sử dụng AI trong học đường cũng đang được tranh luận sôi nổi. Mô hình "phụ huynh hỏi phản biện cùng con" mà ông Joseph Thia đề xuất có thể áp dụng ngay tại nhà, bất kể con học ở trường Mỹ hay theo chương trình song ngữ Việt.
Thứ hai, kỹ sư và lập trình viên gốc Việt tại Thung lũng Silicon và Seattle — những người đang trực tiếp xây dựng các công cụ AI — ngày càng quan tâm đến tác động xã hội của sản phẩm họ tạo ra. Câu hỏi về "cognitive offloading" trong giáo dục là cuộc tranh luận đang diễn ra trong chính các công ty công nghệ Mỹ, đặc biệt sau làn sóng tích hợp AI vào nền tảng học trực tuyến từ năm 2024.
Vấn đề không phải là AI có mặt trong lớp học hay không, mà là ai được học cách dùng AI đúng, và ai chỉ bị AI dùng.