Nghệ sĩ Sung Tieu, 38 tuổi, gốc Hải Dương, đang gây chú ý tại Venice Biennale 2025 với công trình bọc toàn bộ mặt ngoài gian hàng Đức bằng ba triệu mảnh ghép mosaic sản xuất tại Ravenna — tái tạo y hệt mặt tiền khu nhà tập thể Gehrenseestrasse ở Berlin, nơi bà từng sống thời thơ ấu. Khu nhà này từng là nơi trú ngụ của thế hệ Vertragsarbeiter — công nhân diện hợp đồng từ Việt Nam, Mozambique, Angola và Cuba được Đông Đức tuyển dụng để bù lấp thiếu hụt lao động. Theo tư liệu lịch sử, khoảng 60.000 đến 70.000 người Việt đã đến CHDC Đức theo các hiệp định song phương, trong đó Việt Nam nhận lại 12% lương của công nhân. Tieu lớn lên trong một căn phòng nhỏ, ngủ chung giường đơn với má suốt ba năm, từng phiên dịch giấy tờ hành chính cho má từ năm 5 tuổi. Công trình được bà thực hiện cùng nghệ sĩ Henrike Naumann, người qua đời vì ung thư hồi tháng 2/2025 ở tuổi 41.
Tôi từng phải phiên dịch những giấy tờ hành chính phức tạp cho mẹ mình ngay từ khi mới lên 5 tuổi.
Phân Tích
Khu nhà Gehrenseestrasse không chỉ là một phế tích — nó là bằng chứng vật lý về một chương lịch sử mà cả Đức lẫn Việt Nam đều có lý do để muốn quên. Phía Đông Đức cần lao động giá rẻ; Hà Nội cần ngoại tệ và cần giải quyết áp lực việc làm sau chiến tranh. Thoả thuận song phương ký năm 1980 là một giao dịch thực dụng được bọc trong ngôn ngữ "đoàn kết xã hội chủ nghĩa". Công nhân Việt Nam sống tách biệt, bị hạn chế tiếp xúc với người Đức, và khi bức tường Berlin sụp đổ năm 1989, nhiều người bị đẩy ra đường trong làn sóng bài ngoại bạo lực — tấn công bằng bom xăng vào Gehrenseestrasse là sự kiện có thật mà Tieu nhắc đến.
Điều khiến tác phẩm của Tieu khác biệt là bà từ chối con đường kể chuyện cảm xúc thông thường. Thay vì hồi ký hay triển lãm ảnh, bà dùng hợp đồng lao động, sơ đồ mặt bằng, và ba triệu mảnh mosaic — ngôn ngữ của bộ máy hành chính — để phơi bày chính cái bộ máy đó. Đây là cách tiếp cận vừa thông minh vừa chính trị: nó buộc người xem phải đối mặt với cấu trúc hệ thống, không chỉ với số phận cá nhân.
Trong bối cảnh châu Âu đang tranh luận gay gắt về di dân và bản sắc, việc Đức chọn câu chuyện này để đại diện tại Venice Biennale là một tín hiệu đáng đọc kỹ — dù chưa rõ đó là sự thú nhận lịch sử thực sự hay chỉ là cử chỉ văn hoá mang tính trình diễn.
Tác Động Cộng Đồng
Câu chuyện của Sung Tieu chạm thẳng vào hai nhóm trong cộng đồng người Việt tại Mỹ. Thứ nhất, thế hệ tị nạn và di dân gốc Việt lớn tuổi — đặc biệt tại Little Saigon ở Orange County và cộng đồng người Việt ở Houston — nhiều người trong số họ hoặc có thân nhân từng là Vertragsarbeiter tại Đông Đức, hoặc tự mình trải qua hành trình di dân tương tự vào thập niên 1980 và 1990 với điều kiện sống chật hẹp và kỳ thị tương đương. Câu chuyện này có thể là cầu nối để thế hệ con cháu hiểu rõ hơn về lịch sử cha mẹ mình. Thứ hai, nghệ sĩ và nhà nghiên cứu văn hoá gốc Việt thế hệ hai tại các thành phố như San Jose và Los Angeles — những người đang tìm kiếm mô hình sáng tạo để xử lý ký ức di dân mà không rơi vào lối kể chuyện cảm xúc đơn thuần. Tác phẩm của Tieu cung cấp một ngôn ngữ nghệ thuật mới cho đề tài này.