Dự án đường sắt cao tốc California vẫn giậm chân tại chỗ 18 năm sau khi cử tri năm 2008 thông qua gói trái phiếu 9,95 tỉ USD với lời hứa hoàn thành vào năm 2020. Đoạn đầu tiên ở thung lũng San Joaquin — nối ga gần Merced với ga gần Bakersfield — hiện chỉ là những trụ bê tông trơ trọi, chưa có đường ray, chưa có tàu. Kênh CBS "60 Minutes" mới đây phỏng vấn các quan chức dự án và phơi bày sự lúng túng của họ khi bị hỏi bao giờ mới xong.
Kế hoạch kinh doanh mới nhất định giá chi phí kết nối San Francisco với khu vực Los Angeles vào năm 2040 ở mức 126 tỉ USD. Văn phòng Phân tích Lập pháp (Legislative Analyst's Office) chỉ trích bản kế hoạch này không đáp ứng yêu cầu minh bạch chi phí theo luật tiểu bang. Để tiếp tục thi công, dự án phải thế chấp nguồn thu từ chương trình cap-and-invest — khoảng 1 tỉ USD mỗi năm — làm tài sản đảm bảo vay vốn.
Ngân sách phình từ 9,95 tỉ lên 126 tỉ USD — nhưng vẫn chưa có một mét đường ray nào chạy tàu.
Phân Tích
Dự án tàu cao tốc California là bài học kinh điển về khoảng cách giữa lời hứa chính trị và năng lực quản lý nhà nước.
Năm 1869, đường sắt xuyên lục địa Mỹ hoàn thành sau đúng sáu năm thi công — trong thời kỳ nội chiến, không có máy móc hiện đại, không có kỹ thuật số. California năm 2008 hứa làm xong trong 12 năm với công nghệ thế kỷ 21, nhưng đến nay — sau 18 năm và hàng tỉ USD đã chi — vẫn chưa có một mét đường ray nào chạy tàu.
Ngân sách phình từ 9,95 tỉ USD trái phiếu ban đầu lên ước tính 126 tỉ USD cho toàn tuyến San Francisco đến Los Angeles, tức gấp hơn 12 lần. Đây không phải lần đầu một dự án hạ tầng khổng lồ của California bị đội giá ngoài tầm kiểm soát — cầu Bay Bridge East Span cũng từng đội chi phí nhiều lần — nhưng tàu cao tốc vượt tất cả.
Thống đốc Newsom từng hai lần công khai nghi ngờ dự án này, năm 2014 và 2019, trước khi quay ngoắt sang vai người quảng bá. Sự thay đổi đó phản ánh áp lực chính trị từ công đoàn xây dựng hơn là niềm tin thật sự vào tính khả thi. Với chi phí vay vốn được thế chấp bằng nguồn thu cap-and-invest đến năm 2045, các thế hệ cử tri California sau này sẽ tiếp tục trả giá cho quyết định của năm 2008.
Tác Động Cộng Đồng
Nhà đầu tư bất động sản gốc Việt tại Nam California — đặc biệt tập trung ở Orange County, San Gabriel Valley và Inland Empire — nên theo dõi sát diễn biến dự án. Tuyến tàu cao tốc nếu hoàn thành sẽ nâng giá trị bất động sản quanh các ga tương lai tại Burbank và Los Angeles, nhưng với mốc 2040 ngày càng bất chắc và chi phí leo thang lên 126 tỉ USD, rủi ro đầu cơ dựa vào hạ tầng này là rất cao.
Người đóng thuế gốc Việt tại California — cộng đồng ước tính hơn 600.000 người theo số liệu điều tra dân số 2020 — cũng bị ảnh hưởng trực tiếp: nguồn thu từ chương trình cap-and-invest, vốn được dùng để tài trợ các chương trình khí hậu và phúc lợi cộng đồng, sẽ bị thế chấp cho dự án tàu hỏa đến tận năm 2045, thu hẹp ngân sách cho các ưu tiên khác.