Câu chuyện về một thiếu niên ở Chicago bị ICE (Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan Hoa Kỳ) bắt giữ mà không có lý do rõ ràng đã gây chấn động nhiều cộng đồng người nhập cư trên khắp nước Mỹ — trong đó có hàng triệu người Việt đang sinh sống tại đây. Bài viết này không phải để khiến bạn hoang mang, mà để bạn biết rõ quyền của mình là gì, nên làm gì và tuyệt đối không nên làm gì khi gặp ICE.
Hiểu đúng để không bị động. Đó là điều quan trọng nhất.
Bạn có quyền — dù không có giấy tờ
Đây là điều nhiều người chưa biết hoặc không dám tin: theo Hiến pháp Hoa Kỳ, mọi người đang hiện diện trên lãnh thổ Mỹ đều có quyền hiến định cơ bản, bất kể tình trạng di trú. Điều này được bảo vệ bởi Tu chính án thứ Tư và thứ Năm (Fourth and Fifth Amendments) của Hiến pháp.
Nghĩa là: dù bạn có thẻ xanh, đang chờ xét đơn visa, hay chưa có giấy tờ hợp lệ — bạn vẫn có các quyền sau:
- Quyền im lặng — bạn không bắt buộc phải trả lời câu hỏi của bất kỳ nhân viên chính phủ nào, kể cả ICE.
- Quyền có luật sư — nếu bị bắt, bạn có quyền yêu cầu gặp luật sư trước khi trả lời bất cứ điều gì.
- Quyền từ chối cho vào nhà — nếu ICE đến nhà bạn mà không có lệnh khám xét hợp lệ từ tòa án, bạn có thể không mở cửa.
- Quyền không ký bất kỳ giấy tờ nào mà bạn chưa đọc kỹ hoặc chưa hỏi luật sư.
Khi ICE tiếp cận bạn ngoài đường hoặc nơi công cộng
Hãy tưởng tượng bạn đang đi chợ hoặc đứng trước tiệm nails, rồi có người mặc thường phục hoặc đồng phục tiến lại hỏi bạn "bạn là ai, bạn đến từ đâu." Đây là những gì bạn nên làm:
- Bước 1: Giữ bình tĩnh, không bỏ chạy.
- Chạy trốn có thể bị coi là hành vi nghi vấn và làm mọi thứ phức tạp hơn.
- Bước 2: Hỏi ngay — "Tôi có đang bị bắt giữ không?
- Nếu câu trả lời là "không", bạn có quyền bước đi. Hãy nói một cách bình thản: "Tôi không muốn trả lời câu hỏi" và rời đi.
- Bước 3: Nếu bị giữ lại — giữ im lặng.
- Chỉ nói một câu duy nhất: "Tôi muốn gặp luật sư." Sau đó không nói thêm gì nữa.
- Bước 4: Ghi nhớ mọi thứ bạn quan sát được.
- Tên nhân viên, số hiệu, xe, địa điểm, giờ giấc — tất cả đều có thể hữu ích sau này.
Khi ICE đến nhà bạn
Đây là tình huống nhiều gia đình lo sợ nhất. Điều quan trọng cần nhớ: nhà của bạn được bảo vệ bởi luật.
ICE cần có lệnh khám xét có chữ ký của thẩm phán tòa án (judicial warrant) mới được vào nhà. Lệnh hành chính (administrative warrant) — tức là giấy tờ do ICE tự ký — không đủ quyền lực pháp lý để buộc bạn mở cửa.
Cách phân biệt hai loại lệnh này:
| Loại lệnh | Ai ký | Có được vào nhà không? |
|---|---|---|
| Lệnh tư pháp (Judicial Warrant) | Thẩm phán tòa án | ✅ Có — bạn phải mở cửa |
| Lệnh hành chính (Administrative Warrant) | ICE tự ký | ❌ Không — bạn có quyền từ chối |
Nếu có người gõ cửa và tự xưng là ICE, bạn có thể nói qua cửa hoặc qua lỗ nhỏ: "Xin cho tôi xem lệnh tòa án." Yêu cầu họ đẩy giấy tờ qua khe cửa để bạn đọc trước khi mở.
Nếu không có lệnh tòa án: bạn có thể nói "Tôi không đồng ý cho vào nhà" và không mở cửa.
Nếu bị bắt giữ — làm gì ngay lập tức?
Nếu bạn hoặc người thân bị ICE bắt, đây là các bước cần làm ngay:
- Nói rõ bạn muốn gặp luật sư. Đây là quyền của bạn và không ai có thể từ chối điều này.
- Không ký bất kỳ tờ giấy nào, đặc biệt là giấy đồng ý tự nguyện về nước (voluntary departure). Ký giấy này có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng xin lại visa hoặc thẻ xanh trong tương lai.
- Ghi nhớ số A-number (Alien Registration Number — số đăng ký người nước ngoài) của bạn nếu có. Đây là con số quan trọng để luật sư và gia đình tìm kiếm hồ sơ của bạn.
- Liên lạc với gia đình càng sớm càng tốt. Bạn có quyền thực hiện ít nhất một cuộc gọi điện thoại.
Góc nhìn riêng cho người Việt tại Mỹ
Cộng đồng người Việt tại Mỹ có những đặc thù riêng cần lưu ý.
Người có thẻ xanh hoặc thường trú nhân không phải là "an toàn tuyệt đối." Theo Sở Di trú và Nhập tịch Hoa Kỳ (USCIS), thường trú nhân có thể bị thu hồi thẻ xanh và bị trục xuất nếu có tiền án hình sự — kể cả những tội nhẹ như tàng trữ ma túy hoặc trộm cắp dưới $500 trong một số trường hợp. Nếu bạn hoặc người thân có tiền án, hãy tham khảo luật sư di trú trước khi ra khỏi nước hoặc làm bất kỳ thủ tục nào.
Người đang có đơn xin tị nạn hoặc TPS (Tạm thời Bảo vệ, Temporary Protected Status) nên mang theo bên người giấy tờ chứng minh tình trạng hồ sơ đang được xử lý.
Người Việt lớn tuổi — đặc biệt là các bác, các cô chú đến Mỹ theo diện HO (Humanitarian Operation) hoặc đoàn tụ gia đình — đôi khi có thể nhầm rằng vì đã sống ở đây lâu thì không cần lo. Nhưng nếu chưa có quốc tịch Mỹ, tình trạng di trú vẫn cần được chú ý.
Cộng đồng Phật tử và nhà thờ Công giáo tại các vùng Little Saigon như Westminster, San Jose, hay Houston thường có danh sách luật sư di trú miễn phí hoặc chi phí thấp. Đừng ngại hỏi.
Chuẩn bị trước khi có chuyện xảy ra
Giống như bạn cất sẵn giấy tờ xe hơi trong hộc đựng đồ trước khi bị CSGT dừng lại — chuẩn bị sẵn cho tình huống với ICE cũng quan trọng không kém.
- Lập một "thẻ quyền im lặng" (know your rights card) bằng cả tiếng Anh và tiếng Việt. Tổ chức ACLU (Liên minh Tự do Dân sự Hoa Kỳ) có mẫu miễn phí tại aclu.org.
- Lưu số điện thoại luật sư di trú tin cậy vào điện thoại ngay bây giờ, trước khi cần dùng đến.
- Nói chuyện với cả gia đình — kể cả con cái — về những điều cần làm nếu ba hoặc má bị giữ lại. Trẻ em sinh ra ở Mỹ là công dân Mỹ và không thể bị trục xuất, nhưng chúng cần biết ai sẽ chăm sóc chúng trong trường hợp khẩn cấp.
- Nếu bạn là công dân Mỹ, hãy mang theo hộ chiếu hoặc bằng lái xe khi ra ngoài để chứng minh tư cách công dân nếu cần.
Nguồn hỗ trợ bạn có thể liên hệ
- ACLU (Liên minh Tự do Dân sự Hoa Kỳ): aclu.org — có tài liệu quyền di trú bằng nhiều ngôn ngữ.
- National Immigration Law Center (Trung tâm Luật Di trú Quốc gia): nilc.org
- ILRC (Trung tâm Tài nguyên Luật Di trú): ilrc.org — chuyên hỗ trợ cộng đồng về quyền khi gặp ICE.
- Đường dây hỗ trợ khẩn cấp di trú: Nhiều tổ chức phi lợi nhuận tại địa phương như VietLEAD (Philadelphia), BPSOS, hay Asian Americans Advancing Justice có đường dây nóng riêng cho từng vùng.
Quyền pháp lý không tự nhiên phát huy tác dụng — bạn phải biết nó tồn tại và chủ động dùng nó. Câu nói ngắn nhất nhưng mạnh nhất bạn có thể nói với ICE chính là: "Tôi muốn gặp luật sư." Chỉ vậy thôi — và sau đó giữ im lặng.