Ba người đàn ông thiệt mạng tại Islamic Center of San Diego vào ngày 18/5/2026 — một bảo vệ thánh đường và hai thành viên giáo đoàn — trước khi hai nghi phạm tự kết liễu mạng sống. Chưa đầy hai tuần sau, Thống đốc Gavin Newsom công bố gói tài trợ 80 triệu USD cho 343 tổ chức phi lợi nhuận thông qua Chương trình Tài trợ An ninh Phi lợi nhuận California (California Nonprofit Security Grant Program). Phản ứng này nhanh, có số liệu cụ thể, và được đóng khung chính trị khéo léo. Nhưng nó có thực sự giải quyết gốc rễ vấn đề không — hay chỉ là liều giảm đau sau một vết thương quá quen thuộc?
Giải phẫu một cuộc tấn công
Theo thông tin được công bố từ buổi họp báo sau vụ tấn công, ba nạn nhân gồm Amin Abdullah, 51 tuổi, bảo vệ của thánh đường; Nadir Awad, 57 tuổi; và Mansour Kaziha, 78 tuổi. Imam Taha Hassane mô tả họ là những người đã "hy sinh mạng sống để bảo vệ toàn bộ cộng đồng bên trong thánh đường." Đây không phải là cách nói ẩn dụ — đây là mô tả hành động thực tế trong một cuộc tấn công bạo lực.
Vụ việc xảy ra giữa ban ngày, tại một cơ sở tôn giáo hoạt động công khai, ở một trong những thành phố lớn nhất California. Hai nghi phạm sau đó tự bắn, khiến động cơ và bối cảnh mạng lưới của vụ tấn công khó xác định hơn trong giai đoạn điều tra ban đầu. Tuy nhiên, cấu trúc của vụ việc — nhắm vào cơ sở tôn giáo của người Hồi giáo, có sự chuẩn bị, và xảy ra trong bối cảnh gia tăng các tội ác thù hận trên toàn quốc — đặt nó vào một khuôn mẫu đã được ghi chép đầy đủ.
Theo Trung tâm Nghiên cứu Luật về Nghèo đói và Phân biệt chủng tộc miền Nam (Southern Poverty Law Center), số lượng các nhóm thù hận hoạt động tại Mỹ đã tăng liên tục trong gần một thập kỷ qua. Theo Văn phòng Điều tra Liên bang (FBI), các tội ác thù hận nhằm vào người Hồi giáo và cơ sở Hồi giáo đã tăng đột biến nhiều lần kể từ năm 2015, với các đợt leo thang trùng với các sự kiện chính trị lớn ở cấp quốc gia.
Tiền: Nhiều hay đủ?
Gói tài trợ 80 triệu USD chia cho 343 tổ chức có nghĩa là mức bình quân khoảng 233.000 USD mỗi tổ chức — nhưng phân bổ thực tế không đồng đều và chưa được công bố chi tiết. Theo thông cáo của văn phòng Thống đốc Newsom, khoản tiền được dùng cho các hạng mục như cửa và cổng gia cố, hệ thống chiếu sáng cường độ cao, báo động, camera giám sát, kiểm soát ra vào, và nâng cấp chuẩn bị khẩn cấp.
Để đặt con số này vào bối cảnh: theo dữ liệu của Hiệp hội An ninh ASIS International, chi phí nâng cấp an ninh toàn diện cho một cơ sở tôn giáo quy mô trung bình — bao gồm camera độ phân giải cao, hệ thống kiểm soát ra vào, gia cố cửa và tường rào — dao động từ 150.000 đến hơn 500.000 USD tùy quy mô. Như vậy, mức bình quân 233.000 USD là có thể thực hiện các nâng cấp cơ bản, nhưng không đủ để xây dựng một hệ thống phòng thủ toàn diện.
Quan trọng hơn: đây là tiền một lần. Sau khi lắp đặt hạ tầng, chi phí vận hành và bảo trì hàng năm — bao gồm nhân viên an ninh, cập nhật phần mềm giám sát, và huấn luyện — vẫn phải do tổ chức tự chi trả. Với nhiều nhà thờ nhỏ, đền thờ Hồi giáo trong các cộng đồng thu nhập trung bình, hay các tổ chức cộng đồng không có nguồn quỹ lớn, đây là một vấn đề bền vững nghiêm trọng.
California cũng thông báo bổ sung 40 triệu USD trong đề xuất ngân sách sửa đổi, theo thông cáo của văn phòng Thống đốc — nhưng đây là đề xuất, chưa phải ngân sách được phê duyệt.
Ai được tài trợ — và ai không?
Danh sách 12 tổ chức tại Quận San Diego nhận tài trợ lần này phản ánh một phổ rộng đáng chú ý:
- ✅ Nhiều chi nhánh Chabad (tổ chức Do Thái), bao gồm Oceanside, Downtown, Poway, East County và Congregation Beth Israel
- ✅ Nhiều nhà thờ Thiên Chúa giáo: Chinese Community Church, Christ Evangelical Lutheran Church, Church of The Resurrection
- ✅ Girl Scouts San Diego, Neighborhood Healthcare, North County LGBT Resource Center
- ❌ Bản thân Islamic Center of San Diego — cơ sở vừa là hiện trường vụ tấn công — không xuất hiện trong danh sách công bố
- Sự vắng mặt của ICSD trong danh sách công bố có thể có nhiều giải thích: tổ chức có thể đã nhận tài trợ trong đợt trước, đang trong giai đoạn xem xét riêng, hoặc đang nhận hỗ trợ qua kênh khác. Nhưng về mặt truyền thông, đây là một chi tiết bất thường mà văn phòng Thống đốc nên làm rõ.
- Sự hiện diện của Chinese Community Church trong danh sách mang ý nghĩa riêng với cộng đồng người Mỹ gốc Á tại San Diego — nhóm dân số này từng là mục tiêu của các vụ tấn công trong giai đoạn 2020 đến 2022, khi làn sóng bạo lực chống người Á châu bùng phát trên toàn quốc.
Góc nhìn từ cộng đồng người Việt
Cộng đồng người Mỹ gốc Việt tại Nam California — tập trung chủ yếu ở Quận Cam và các vùng lân cận như Garden Grove, Westminster, San Jose — có lịch sử gắn bó lâu dài với các cơ sở tôn giáo đa dạng: nhà thờ Công giáo, chùa Phật giáo, và cả một số thánh đường Hồi giáo qua cộng đồng người Việt theo đạo Hồi (Chăm và người Việt cải đạo).
Chương trình California Nonprofit Security Grant Program về mặt lý thuyết mở cửa cho mọi tổ chức phi lợi nhuận đủ điều kiện, bao gồm các chùa và trung tâm văn hóa Việt. Tuy nhiên, theo quan sát thực tế, các tổ chức cộng đồng gốc Việt quy mô nhỏ thường gặp rào cản tiếp cận nguồn vốn nhà nước vì thiếu nhân sự chuyên trách viết hồ sơ xin tài trợ (grant writing) — một kỹ năng đặc thù đòi hỏi kinh nghiệm làm việc với bộ máy hành chính.
Việc ứng dụng được cung cấp bằng 18 ngôn ngữ — theo thông cáo của Cal OES — là tín hiệu tích cực, nhưng ngôn ngữ không phải là rào cản duy nhất. Các tổ chức cộng đồng Việt tại Nam California nên chủ động liên hệ với các tổ chức hỗ trợ phi lợi nhuận như Vietnamese American Federation hay các văn phòng dân biểu địa phương để được hướng dẫn quy trình.
Vụ tấn công thánh đường San Diego cũng nhắc lại một ký ức không xa: vụ xả súng tại chùa Laguna Woods vào tháng 5/2022, khi một tay súng tấn công giáo dân Đài Loan tại Quận Cam, khiến một người thiệt mạng và năm người bị thương. Cả hai vụ đều xảy ra tại cơ sở tôn giáo của cộng đồng thiểu số tại California — và cả hai đều dẫn đến các tuyên bố chính sách về tài trợ an ninh.
Chính trị của sự phản ứng
Thống đốc Newsom, người đang xây dựng hồ sơ quốc gia như một tiếng nói đối lập chính với chính quyền liên bang hiện tại, đã đóng khung gói tài trợ này rất khéo: "Dẫn đầu cả nước trong việc bảo vệ nơi thờ phụng và các cộng đồng có nguy cơ cao." Đây là ngôn ngữ chiến lược, định vị California như một nhà nước-đối trọng với chính sách liên bang trong bối cảnh căng thẳng chính trị hiện nay.
Tuy nhiên, câu hỏi thực chất vẫn còn đó: liệu các khoản tài trợ an ninh vật lý — camera, cửa gia cố, đèn chiếu sáng — có thể ngăn chặn các cuộc tấn công được lên kế hoạch kỹ lưỡng không? Câu trả lời của các chuyên gia an ninh cộng đồng thường là: "có, nhưng không đủ.
Hạ tầng vật lý làm tăng chi phí và khó khăn cho kẻ tấn công, tạo thêm thời gian phản ứng, và có thể răn đe các vụ tấn công cơ hội. Nhưng một kẻ có quyết tâm cao, như trong vụ Pittsburgh năm 2018 (11 người thiệt mạng tại giáo đường Do Thái Tree of Life theo Bộ Tư pháp Mỹ) hay vụ Christchurch năm 2019 (51 người thiệt mạng tại hai thánh đường Hồi giáo theo số liệu của Chính phủ New Zealand), sẽ không bị ngăn chặn đơn giản bởi một hệ thống camera hoặc cửa gia cố.
Vấn đề nằm ở thượng nguồn: việc phát hiện sớm, can thiệp vào quá trình cực đoan hóa, và giải quyết các nguyên nhân gốc rễ của bạo lực thù hận. Đây là những lĩnh vực mà một gói tài trợ cho hạ tầng vật lý không thể chạm tới.
Mô hình so sánh: Những gì California học được và chưa học
Chương trình Nonprofit Security Grant Program của California được lấy cảm hứng từ Chương trình Tài trợ An ninh Phi lợi nhuận liên bang (Nonprofit Security Grant Program) do Bộ An ninh Nội địa Mỹ (Department of Homeland Security) quản lý, vốn đã hoạt động từ năm 2005 và được mở rộng đáng kể sau vụ Pittsburgh 2018, theo tài liệu của Bộ An ninh Nội địa.
Israel — quốc gia có kinh nghiệm bảo vệ cơ sở tôn giáo trong môi trường đe dọa cao — từ lâu đã áp dụng mô hình kết hợp: hạ tầng vật lý, huấn luyện cộng đồng phản ứng khẩn cấp, và chia sẻ thông tin tình báo giữa cộng đồng tôn giáo và cơ quan thực thi pháp luật. Mô hình này tốn kém hơn và phức tạp hơn nhiều so với việc tài trợ lắp camera.
California chưa có một chương trình tích hợp tương tự — ít nhất là không ở quy mô tương đương. Việc hỗ trợ nạn nhân qua California Victim Compensation Board (Ủy ban Bồi thường Nạn nhân California) là cần thiết và đúng hướng, nhưng đây là phản ứng sau sự kiện, không phải phòng ngừa.
Triển vọng: Điều gì thực sự cần thay đổi
Nhìn về phía trước, câu chuyện ở đây không chỉ là 80 triệu USD hay 343 tổ chức. Đó là câu hỏi về mô hình phòng ngừa bạo lực thù hận ở cấp độ hệ thống.
California đang đi đúng hướng ở một số điểm:
- ✅ Mở rộng phạm vi tài trợ sang các nhóm cộng đồng đa dạng, không chỉ cơ sở tôn giáo
- ✅ Hỗ trợ nạn nhân song song với đầu tư phòng ngừa
- ✅ Cung cấp đơn xin tài trợ bằng 18 ngôn ngữ, hạ thấp rào cản tiếp cận
- ❌ Chưa có cơ chế bền vững cho chi phí vận hành sau khi hạ tầng được lắp đặt
- ❌ Chưa có chương trình can thiệp sớm và phòng ngừa cực đoan hóa đi kèm
- ❌ Chưa rõ cơ chế đánh giá hiệu quả của các khoản tài trợ
Đối với cộng đồng người Mỹ gốc Việt tại Nam California, bài học thực tế là: đừng chờ đến khi bi kịch xảy ra mới tiếp cận các chương trình hỗ trợ an ninh hiện có. Các chùa, trung tâm văn hóa, và tổ chức cộng đồng nên chủ động tìm hiểu về California Nonprofit Security Grant Program và chuẩn bị hồ sơ ngay bây giờ — không phải sau khi có thêm một cái tên nữa được khắc trên danh sách nạn nhân.
Amin Abdullah, Nadir Awad, Mansour Kaziha — ba người đàn ông bước vào thánh đường ngày 18/5/2026 và không bước ra. Tám mươi triệu USD là câu trả lời của nhà nước. Nhưng câu trả lời đầy đủ đòi hỏi nhiều hơn thế — và California, dù đang dẫn đầu về số tiền, vẫn chưa hoàn chỉnh về mô hình.