Tám tháng sau khi ngọn lửa tại Palisades và Altadena bị dập tắt, bầu không khí quanh các khu vực dọn dẹp đống đổ nát vẫn còn chứa một chất gây ung thư ở mức độ hàng trăm lần cao hơn bình thường — và hơn 3 triệu cư dân đã hít phải nó mà không hay biết. Đây không phải là một rủi ro lý thuyết hay một mức độ vi lượng có thể bỏ qua. Đây là một phát hiện khoa học có thể viết lại cách chúng ta hiểu về chi phí sức khỏe thật sự của các vụ cháy rừng đô thị trong thế kỷ 21.
Theo smdp.com, một nghiên cứu được bình duyệt (peer-reviewed) vừa công bố trên tạp chí khoa học Nature Communications Earth & Environment xác nhận sự hiện diện của crom-6 (hexavalent chromium hay chromium-6) — một dạng kim loại độc hại gây ung thư — trong không khí xung quanh các khu vực dọn dẹp hậu hỏa hoạn tại Los Angeles, hai tháng sau khi các đám cháy tháng 1/2025 được khống chế.12
Chất độc vô hình đã lan xa đến đâu?
Crom-6 không phải là cái tên xa lạ trong lịch sử môi trường Mỹ — đây chính là chất ô nhiễm trung tâm trong vụ kiện nổi tiếng của Erin Brockovich tại Hinkley, California vào thập niên 1990, khi một công ty năng lượng bị cáo buộc làm nhiễm độc nguồn nước ngầm. Nhưng phát hiện lần này khác ở một điểm mấu chốt: chất độc không nằm trong đất hay nước ngầm, mà lơ lửng trong không khí dưới dạng hạt nano (nanoparticle) — những hạt bụi siêu nhỏ có kích thước nhỏ hơn một phần nghìn chiều rộng của một sợi tóc người.1
Các nhà nghiên cứu thuộc Đại học California đã sử dụng mô hình phân tán ô nhiễm để tính toán phạm vi lan rộng của các hạt này theo chiều gió. Kết quả cho thấy chúng có thể đã di chuyển từ 6 đến 9 dặm (tương đương khoảng 10 đến 14 km) tính từ tâm cháy, tiếp cận các khu dân cư như Beverly Hills, West Hollywood và một phần Thung lũng San Fernando phía nam.1 Nói cách khác, phạm vi ảnh hưởng không giới hạn ở những người sống sát vùng cháy — nó bao phủ một vùng đô thị rộng lớn, đông đúc.
Theo smdp.com, nhóm nghiên cứu ước tính khoảng 3,3 triệu người đã nhận liều crom-6 ở mức cao hơn hàng trăm lần so với nồng độ bình thường trong không khí Los Angeles.12 Nồng độ trung bình đo được tại các khu vực dọn dẹp là 13,7 nanogram trên mỗi mét khối.1 Con số này tuy vẫn thấp hơn ngưỡng giới hạn phơi nhiễm nơi làm việc của Viện An toàn và Sức khỏe Nghề nghiệp Quốc gia Mỹ (NIOSH) là 200 nanogram trên mỗi mét khối, nhưng vượt xa ngưỡng sàng lọc không khí trong nhà của Cục Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA) — vốn chỉ là 0,1 nanogram trên mỗi mét khối cho nguy cơ ung thư, và 3 nanogram trên mỗi mét khối cho các tác hại sức khỏe không phải ung thư.1
Sự chênh lệch giữa tiêu chuẩn của NIOSH và EPA phản ánh một thực tế phức tạp trong quản lý rủi ro môi trường Mỹ: tiêu chuẩn cho môi trường làm việc được xây dựng trên giả định người lớn khỏe mạnh tiếp xúc trong thời gian giới hạn, còn tiêu chuẩn không khí dân cư tính đến trẻ em, người cao tuổi, và những người hít thở không khí đó 24 giờ mỗi ngày, nhiều năm liền. Khi lấy thước đo phù hợp — tức là tiêu chuẩn EPA dành cho dân thường — thì mức độ phơi nhiễm trong nghiên cứu này vượt ngưỡng an toàn một cách đáng lo ngại.
Nguồn gốc của crom-6 trong đống tro tàn đô thị
Điều khiến nghiên cứu này đặc biệt đáng chú ý là nó chỉ ra một thực tế mà giới khoa học môi trường vẫn chưa nghiên cứu đầy đủ: cháy rừng đô thị (wildfire đốt cháy nhà cửa, xe cộ, thiết bị điện tử) tạo ra hỗn hợp độc tố khác hẳn so với cháy rừng tự nhiên đốt cây và cỏ.
Theo smdp.com, nguồn gốc chính xác của crom-6 trong vụ này vẫn chưa được xác định, nhưng các nhà nghiên cứu chỉ ra nhiều nhóm vật liệu có thể là thủ phạm: màn hình máy tính, tấm pin mặt trời, xe điện, và chất chống cháy — tất cả đều là những vật liệu phổ biến trong các khu dân cư giàu có của Los Angeles như Palisades và Altadena, nơi tỉ lệ xe điện và nhà lắp điện mặt trời thuộc hàng cao nhất tiểu bang.1
Đây là một nghịch lý đau lòng của quá trình chuyển đổi xanh: những ngôi nhà được trang bị pin mặt trời, xe điện Tesla, và thiết bị tiết kiệm năng lượng — tất cả đều là biểu tượng của một lối sống thân thiện môi trường — có thể đã trở thành nguồn phát thải kim loại độc hại khi bị thiêu rụi. Đây không phải là lý do để từ chối năng lượng tái tạo, nhưng là lý do cấp bách để các nhà quản lý tính đến kịch bản hỏa hoạn trong quy hoạch đô thị và kế hoạch phòng ngừa thiên tai.
Khoảng trống giám sát: Hai tháng không ai đo
Có một chi tiết trong nghiên cứu này đáng lo ngại không kém so với bản thân con số 3,3 triệu người: việc đo lường chỉ bắt đầu hai tháng sau khi đám cháy tắt, vì nhóm nghiên cứu thiếu kinh phí và phải mất thời gian huy động nguồn lực nội bộ trước khi có thể triển khai thực địa.1
Nói thẳng ra: trong hai tháng đầu tiên — khi nồng độ crom-6 nhiều khả năng còn cao hơn mức đã đo được — không có cơ quan nào đang theo dõi. Không có cảnh báo sức khỏe cộng đồng. Không có khuyến nghị đeo khẩu trang. Không có thông báo nào cho 3,3 triệu cư dân đang hít thở không khí đó mỗi ngày.
Theo smdp.com, tiến sĩ Michael Kleeman — giáo sư tại Đại học UC Davis và là tác giả chính của nghiên cứu — xác nhận rằng kết quả được công bố sớm, ngay cả khi nghiên cứu vẫn đang trong quá trình hiệu chỉnh cuối cùng, nhằm cảnh báo cư dân và các nhà nghiên cứu khác.1 Đây là một quyết định đúng đắn về mặt đạo đức khoa học, nhưng nó cũng phơi bày một lỗ hổng hệ thống: tại sao một phát hiện có tầm quan trọng sức khỏe cộng đồng như vậy lại phải chờ nhóm nghiên cứu tự xoay xở kinh phí, thay vì được các cơ quan chính phủ như EPA hay Sở Y tế California chủ động triển khai ngay từ đầu?
Khoảng cách này không chỉ là vấn đề kỹ thuật. Nó phản ánh cách mà hệ thống giám sát môi trường Mỹ được thiết kế cho các tình huống đã biết — không phải cho các rủi ro mới xuất hiện từ giao điểm giữa biến đổi khí hậu, đô thị hóa, và chuyển đổi công nghệ.
Những người dễ bị tổn thương nhất — và góc nhìn của cộng đồng người Việt
Theo smdp.com, trẻ em, người cao tuổi, và những người có bệnh nền thường dễ bị ảnh hưởng hơn bởi ô nhiễm không khí.1 Tuy nhiên, đặc tính mới lạ của loại hạt nano mang crom trong nghiên cứu này khiến các nhà khoa học chưa thể kết luận liệu các nhóm đó có bị ảnh hưởng nặng hơn hay không — vì chưa có đủ dữ liệu về cách cơ thể phản ứng với loại hạt cụ thể này.1
Đây là điều quan trọng mà cộng đồng người Việt tại Nam California cần lưu ý. Cộng đồng người Mỹ gốc Việt tại vùng Los Angeles — bao gồm các khu vực như Westminster, Garden Grove, Rosemead và Alhambra — tuy không nằm sát các điểm cháy chính, nhưng nhiều khu vực này nằm trong vùng đệm mà gió mang theo các hạt nano có thể đã đi qua. Quan trọng hơn, nhiều gia đình người Việt có người cao tuổi sống chung, hoặc có trẻ nhỏ — đúng những nhóm mà các nhà nghiên cứu đang theo dõi chặt chẽ nhất.
Ngoài ra, không ít người Việt làm các công việc liên quan trực tiếp đến khu vực hậu hỏa hoạn: từ lao động dọn dẹp, đến thợ xây dựng tái thiết, đến những người kinh doanh dịch vụ tại các khu phố bị ảnh hưởng. Những người này — dù không phải cư dân vùng cháy — đã và đang tiếp xúc với không khí tại các khu vực dọn dẹp trong thời gian dài và thường xuyên hơn người dân bình thường. Câu hỏi về thiết bị bảo hộ và thông tin rủi ro cho nhóm lao động này vẫn còn bỏ ngỏ.
Tin tốt — và tại sao nó không đủ để yên tâm
Theo smdp.com, có một điểm tích cực trong nghiên cứu: nồng độ crom-6 đã giảm dần theo thời gian và trở về mức nền (background level) khoảng tám tháng sau vụ cháy, khi dạng crom-6 độc hại chuyển hóa thành crom-3 ít độc hơn.1
Nhưng "tin tốt" này cần được đặt trong bối cảnh đúng. Tám tháng là một khoảng thời gian rất dài để tiếp xúc với chất gây ung thư. Và bởi vì quá trình giám sát không bắt đầu cho đến tháng thứ hai, chúng ta thực ra không biết nồng độ thật sự trong giai đoạn nguy hiểm nhất — tức là tháng đầu tiên sau hỏa hoạn — là bao nhiêu. Có nhiều khả năng những con số thật sự cao hơn những gì đã đo được.
Hơn nữa, đặc tính của hạt nano là yếu tố cần theo dõi lâu dài. Theo smdp.com, các hạt nano crom này nhỏ đến mức có thể vượt qua màng tế bào và lưu thông trong máu — điều mà các hạt bụi thông thường không làm được.1 Tác động sức khỏe dài hạn của việc phơi nhiễm dạng này — dù trong thời gian ngắn — vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ. Đây là một vùng chưa được khám phá trong y học môi trường, và 3,3 triệu người Los Angeles có thể không biết rằng họ đang trở thành một phần của thí nghiệm không tự nguyện đó.
Cháy rừng đô thị và bài học cho tương lai
Nghiên cứu này sẽ không phải là lần cuối cùng chúng ta đối mặt với loại rủi ro này. Biến đổi khí hậu đang làm cho các mùa cháy rừng ngày càng dữ dội và kéo dài hơn. Đồng thời, các đô thị của California và nhiều tiểu bang khác ngày càng có nhiều nhà cửa, xe cộ, và thiết bị chứa vật liệu công nghệ cao — tức là ngày càng có nhiều nguồn kim loại nặng và chất độc tiềm năng khi bị đốt cháy.
Kết hợp hai xu hướng đó lại, và chúng ta có một công thức cho những sự kiện tương tự — hay tệ hơn — trong tương lai. Các vụ cháy rừng lớn tiếp theo tại Los Angeles, hay tại các đô thị khác dọc bờ Tây, sẽ tiếp tục tạo ra các đám mây độc tố di chuyển theo gió, ảnh hưởng đến hàng triệu người nằm ngoài vùng cháy trực tiếp.
Câu hỏi đặt ra cho các nhà quản lý, các cơ quan y tế, và chính quyền địa phương là: liệu chúng ta có thể xây dựng một hệ thống giám sát chủ động — được kích hoạt ngay khi đám cháy bùng phát, không phải hai tháng sau — để bảo vệ người dân trong khoảng thời gian nguy hiểm nhất? Câu trả lời đó không thể để mặc cho các nhóm nghiên cứu đại học tự xoay xở kinh phí.
Theo smdp.com, chính nhóm nghiên cứu cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tiếp tục giám sát môi trường liên tục trong suốt quá trình phục hồi sau thảm họa — không phải chỉ trong giai đoạn cấp cứu.1 Đây là một khuyến nghị hợp lý và cần thiết. Nhưng nếu không có cơ chế tài trợ bắt buộc và trách nhiệm giải trình rõ ràng, nó sẽ tiếp tục là một lời khuyên tốt mà không ai có nghĩa vụ thực hiện.
Khi ngọn lửa Palisades và Altadena bùng phát vào tháng 1/2025, toàn bộ sự chú ý của Los Angeles — và của thế giới — tập trung vào ngọn lửa, vào những ngôi nhà bị thiêu rụi, vào những gia đình phải sơ tán. Đó là điều hoàn toàn có thể hiểu được. Nhưng nghiên cứu này nhắc nhở chúng ta rằng thảm họa không kết thúc khi ngọn lửa tắt. Nó tiếp tục — trong không khí, trong phổi, trong cơ thể của hàng triệu người — theo những cách mà mắt thường không nhìn thấy và chỉ khoa học mới có thể phát hiện ra.
Đọc toàn bộ bài tường thuật gốc của smdp.com tại liên kết nguồn bên dưới.
- [1]smdp.com
- [2]news.google.com