Hồi tháng 6/2026, Hội đồng Thành phố Los Angeles từng xem xét một đề xuất cho phép người không phải công dân Mỹ được bỏ phiếu trong một số cuộc bầu cử cấp thành phố, rồi rút lại đề xuất này sau khi vấp phải nhiều tranh cãi. Sự việc khiến không ít người Việt ở Nam California, kể cả những ai đã có thẻ xanh nhiều năm, thắc mắc: rốt cuộc ai mới thực sự có quyền bỏ phiếu tại Mỹ, và bản thân mình đã đủ điều kiện chưa?
Bài viết này sẽ giải thích rõ những điều kiện cơ bản để đi bầu ở Mỹ, vì sao câu chuyện ở Los Angeles lại là ngoại lệ hiếm gặp chứ không phải quy tắc chung, và những lưu ý riêng cho người Mỹ gốc Việt — từ người mới có thẻ xanh cho đến người đã nhập tịch nhưng chưa từng đăng ký cử tri.
Quyền bỏ phiếu ở Mỹ gắn chặt với quốc tịch, không phải với số năm sinh sống hay đóng thuế tại đây.
Điều kiện cơ bản để bỏ phiếu tại Mỹ
Hệ thống bầu cử Mỹ được quản lý ở cấp tiểu bang, nhưng có một số nguyên tắc chung áp dụng trên toàn quốc. Theo Ủy ban Hỗ trợ Bầu cử Liên bang Mỹ (EAC), để bỏ phiếu trong các cuộc bầu cử liên bang và tiểu bang, một người cần đáp ứng đồng thời các điều kiện sau: phải là công dân Mỹ, phải đủ 18 tuổi tính đến ngày bầu cử, phải là cư dân hợp pháp của tiểu bang nơi mình đăng ký bỏ phiếu, và phải hoàn tất việc đăng ký cử tri trước thời hạn quy định của tiểu bang đó.
Cần nói rõ: có thẻ xanh, có visa làm việc, hay thậm chí sống ở Mỹ hợp pháp nhiều chục năm cũng không đồng nghĩa với việc được bỏ phiếu. Quyền bỏ phiếu trong các cuộc bầu cử liên bang, tiểu bang và hầu hết các cuộc bầu cử địa phương chỉ dành cho công dân Mỹ. Đây là quy định đã tồn tại xuyên suốt lịch sử bầu cử Mỹ, được cụ thể hóa qua luật liên bang cấm người không phải công dân bỏ phiếu trong bầu cử liên bang theo Bộ luật Mỹ (US Code), mục 611.
Vì sao câu chuyện ở Los Angeles là ngoại lệ, không phải quy tắc
Đề xuất từng được thảo luận ở Los Angeles không hề cho phép người không phải công dân bỏ phiếu trong bầu cử Tổng thống, Thượng viện hay Hạ viện. Nó chỉ nhắm tới một số cuộc bầu cử mang tính địa phương rất hẹp, chẳng hạn hội đồng khu phố (neighborhood council). Đây không phải là điều mới lạ tuyệt đối: một vài thành phố như San Francisco đã cho phép cha mẹ không phải công dân được bỏ phiếu bầu ủy viên hội đồng giáo dục thành phố, theo Sở Bầu cử San Francisco. Nhưng đây là ngoại lệ cực hiếm, chỉ tồn tại ở cấp địa phương tại một số ít thành phố, và không hề áp dụng cho bầu cử liên bang hay tiểu bang ở bất kỳ đâu trên nước Mỹ.
Nói cách khác, nếu bạn đang chờ ngày một thành phố nào đó cho phép mình bỏ phiếu Tổng thống khi chưa nhập tịch, điều đó gần như chắc chắn không xảy ra. Nhưng nếu bạn sống ở một thành phố có chính sách địa phương đặc biệt như San Francisco, việc tìm hiểu kỹ quy định của chính hội đồng thành phố đó là cần thiết, vì mỗi nơi có luật riêng.
Nếu bạn có thẻ xanh nhưng chưa nhập tịch
Rất nhiều người Việt tại Mỹ, đặc biệt là thế hệ đến theo diện đoàn tụ gia đình hoặc diện tị nạn từ nhiều năm trước, vẫn giữ thẻ xanh (thường trú nhân) mà chưa nhập tịch. Muốn có quyền bỏ phiếu, con đường duy nhất là trở thành công dân Mỹ qua thủ tục nhập tịch (naturalization).
Theo Sở Di trú và Nhập tịch Mỹ (USCIS), điều kiện chung để nộp đơn nhập tịch qua mẫu N-400 gồm: đã có thẻ xanh liên tục ít nhất năm năm, hoặc ba năm nếu kết hôn với công dân Mỹ; cư trú thực tế tại Mỹ ít nhất một nửa thời gian trong giai đoạn đó; đủ 18 tuổi; và vượt qua bài kiểm tra tiếng Anh cùng kiến thức công dân Mỹ (civics test).
Đây là điểm nhiều người Việt lớn tuổi hay bỏ sót: USCIS có chính sách miễn phần thi tiếng Anh cho những người từ 50 tuổi trở lên đã có thẻ xanh liên tục 20 năm, hoặc từ 55 tuổi trở lên đã có thẻ xanh 15 năm. Những trường hợp này vẫn phải thi phần kiến thức công dân, nhưng được làm bài bằng tiếng Việt với thông dịch viên. Đây là lý do vì sao không ít cô chú người Việt tuổi ngoài 60, 70 vẫn có thể nhập tịch thành công dù không nói tiếng Anh thông thạo.
Sau khi tuyên thệ nhập tịch, quyền bỏ phiếu có hiệu lực ngay. Nhiều văn phòng bầu cử địa phương, kể cả tại Quận Cam và Houston, thường có bàn hướng dẫn đăng ký cử tri ngay tại lễ tuyên thệ để người mới nhập tịch có thể đăng ký tại chỗ.
Nếu bạn từng bị kết án hình sự
Đây là vùng dễ gây nhầm lẫn nhất vì luật khác nhau hoàn toàn giữa các tiểu bang. Theo Hội đồng Lập pháp Tiểu bang Toàn quốc Mỹ (NCSL), một số tiểu bang như California khôi phục quyền bỏ phiếu ngay khi người đó ra tù, dù vẫn đang trong thời gian tại ngoại có giám sát (parole). Một số tiểu bang khác, như Texas, yêu cầu người đó phải hoàn tất toàn bộ án phạt, bao gồm cả thời gian quản chế (probation), mới được khôi phục quyền bỏ phiếu. Một số ít tiểu bang có quy trình phức tạp hơn, đòi hỏi nộp đơn xin khôi phục quyền công dân riêng biệt.
Nếu gia đình bạn có người từng vướng vào vấn đề pháp lý và không chắc mình còn quyền bỏ phiếu hay không, cách an toàn nhất là liên hệ trực tiếp văn phòng lục sự bầu cử (registrar of voters) ở quận nơi mình cư trú để hỏi cụ thể, vì thông tin trên mạng đôi khi lỗi thời.
So sánh nhanh: ai được bỏ phiếu ở đâu
| Nhóm | Bầu cử liên bang, tiểu bang | Hầu hết bầu cử địa phương | Một số ngoại lệ địa phương hiếm gặp |
|---|---|---|---|
| Công dân Mỹ, đủ 18 tuổi, đã đăng ký | Có | Có | Có |
| Thường trú nhân (thẻ xanh), chưa nhập tịch | Không | Không | Có thể, chỉ tại vài thành phố như San Francisco cho bầu cử hội đồng giáo dục |
| Người giữ visa (du học, làm việc) | Không | Không | Không |
| Người không có giấy tờ hợp pháp | Không | Không | Không |
Cách đăng ký cử tri sau khi đủ điều kiện
Sau khi chắc chắn mình là công dân Mỹ và đủ 18 tuổi, bước tiếp theo là đăng ký cử tri, vì ở Mỹ không ai tự động được ghi tên vào danh sách bỏ phiếu trừ khi tiểu bang có chính sách đăng ký tự động qua Sở Giao thông (DMV), như California đang áp dụng khi làm hoặc gia hạn bằng lái.
Có ba cách phổ biến để đăng ký: đăng ký trực tuyến qua trang web bầu cử của tiểu bang nơi mình cư trú, đăng ký bằng mẫu đơn giấy gửi qua thư đến văn phòng lục sự bầu cử của quận, hoặc đăng ký trực tiếp khi làm thủ tục tại DMV. Mỗi tiểu bang có thời hạn đăng ký khác nhau trước ngày bầu cử, thường dao động từ 15 đến 30 ngày, nên tốt nhất nên đăng ký sớm ngay khi có thể, thay vì chờ đến gần ngày bầu cử.
Một lưu ý cho người Việt hay chuyển nhà giữa các quận hoặc các tiểu bang, chẳng hạn từ Houston chuyển sang Quận Cam: mỗi lần đổi địa chỉ cư trú lâu dài, cần đăng ký lại cử tri với địa chỉ mới, vì hồ sơ cử tri cũ ở tiểu bang trước đó không tự động chuyển theo.
Điều mang tính then chốt cho cộng đồng người Việt
Điều quan trọng nhất cần nhớ là quyền bỏ phiếu ở Mỹ gắn chặt với tư cách công dân, không phải với thời gian sinh sống hay đóng thuế tại Mỹ. Với nhiều gia đình người Việt đã định cư ba, bốn chục năm nhưng cha mẹ vẫn giữ thẻ xanh vì lo ngại thủ tục hoặc rào cản tiếng Anh, con đường ngắn nhất để có tiếng nói trong các cuộc bầu cử — từ chọn tổng thống đến quyết định thuế địa phương ảnh hưởng trực tiếp đến tiệm nail hay nhà hàng gia đình — vẫn là hoàn tất thủ tục nhập tịch. Đó là lý do những đề xuất như ở Los Angeles thu hút chú ý: nó chạm đúng vào câu hỏi mà rất nhiều gia đình gốc Việt vẫn đang tự hỏi mỗi mùa bầu cử.