Chỉ trong chưa đầy một tháng, 55 triệu USD đã đi từ chỗ bị Nghị viện California khước từ đến chỗ được Thống đốc Gavin Newsom ký duyệt — kèm theo đó là quyền kết nối hồ sơ của hơn 1 triệu di dân đang cầm bằng lái xe hợp lệ vào một mạng lưới dữ liệu toàn quốc. Đây không phải một quyết định đơn lẻ mà là điểm cuối của một cuộc mặc cả ngân sách kéo dài nhiều tuần, nơi nỗi lo bị trục xuất của cộng đồng di dân bị đặt lên bàn cân với yêu cầu tuân thủ luật liên bang.
Không cơ chế giám sát hành chính nào có thể ngăn một trát tòa liên bang — đó là lỗ hổng mà 55 triệu USD ngân sách không thể vá được.
Từ chỗ bị khước từ đến chỗ được thông qua có điều kiện
Diễn biến này khởi đầu bằng một cái lắc đầu. Đề xuất ngân sách của Thượng viện tiểu bang, công bố tối thứ Ba, không hề có khoản tiền dành cho chương trình kết nối dữ liệu của Sở Xe cơ giới (DMV), và thỏa thuận ngân sách công bố tối thứ Năm sau đó cũng giữ nguyên việc khấu trừ khoản 55 triệu USD mà chính quyền Newsom yêu cầu. Nhưng chỉ vài ngày sau, cục diện đảo ngược: Nghị viện California đã thông qua khoản tài trợ này trong ngân sách hôm thứ Hai, và Thống đốc Newsom ký ban hành, kèm theo một dự luật giao thông đi kèm quy định các thủ tục giám sát.
Sự đảo chiều đó không phải ngẫu nhiên. Nó phản ánh áp lực hai chiều mà giới lập pháp Dân chủ ở Sacramento phải giải quyết: một bên là yêu cầu tuân thủ Đạo luật REAL ID liên bang, vốn quy định các tiêu chuẩn để giấy tờ tùy thân của tiểu bang được chấp nhận tại các cơ sở liên bang như sân bay; bên kia là cam kết chính trị lâu năm của California với cộng đồng di dân không giấy tờ. Cần nhắc lại rằng thỏa thuận ngân sách tổng thể cho tài khóa 2026 đến 2027 — công bố ngày 26/6/2026 — được Văn phòng Thống đốc mô tả là cân bằng thu chi, với hơn 6 tỷ USD được đưa vào quỹ dự trữ. Trong bối cảnh liên bang cắt giảm tài trợ khiến California phải thắt lưng buộc bụng ở nhiều khoản khác, khoản 55 triệu USD cho DMV lại được khôi phục — một dấu hiệu cho thấy áp lực tuân thủ REAL ID đã thắng thế trong nội bộ đảng cầm quyền, dù phải kèm theo lớp vỏ giám sát để xoa dịu cánh tiến bộ.
Con số 99999 và giới hạn thật sự của một “lá chắn”
Cốt lõi kỹ thuật của toàn bộ câu chuyện nằm ở hai hệ thống ít người biết đến: State-to-State Verification Service và nền tảng SPEX, do Hiệp hội Quản trị viên Xe cơ giới Hoa Kỳ (American Association of Motor Vehicle Administrators — AAMVA) vận hành. Đây là một tổ chức phi lợi nhuận có ban điều hành gồm các quan chức DMV từ khắp các tiểu bang, không phải một cơ quan liên bang, nhưng chính vì mọi tiểu bang đều kết nối vào đó nên dữ liệu của một người tại California có thể được truy vấn từ bất kỳ tiểu bang thành viên nào khác.
Điều khiến hơn 1 triệu người có bằng lái theo diện Luật Assembly Bill 60 — đạo luật năm 2014 cho phép cấp bằng lái bất kể tình trạng di trú — lo ngại chính là cách hệ thống này lưu trữ dữ liệu Số An Sinh Xã hội. Với người có số an sinh, hệ thống ghi lại năm chữ số cuối; với người không có, nó dùng ký hiệu thay thế “99999”. Nói cách khác, chính con số placeholder này vô tình trở thành một cách để nhận diện ai là người không có tư cách pháp lý liên bang — một nhóm mà theo luật tiểu bang, dữ liệu Số An Sinh Xã hội thu thập qua thủ tục cấp bằng lái vốn bị cấm chia sẻ cho hầu hết mục đích, buộc Nghị viện phải ban hành luật riêng để mở đường.
Các quan chức tiểu bang lập luận hệ thống chỉ cho phép tra cứu từng hồ sơ một bằng thông tin do chính người nộp đơn cung cấp, không thể tìm kiếm hàng loạt — lập luận này được cả cơ quan phát ngôn AAMVA lẫn phía DMV đưa ra để trấn an dư luận. Nhưng chuyên gia Ed Hasbrouck của tổ chức Identity Project chỉ ra một lỗ hổng mà không có quy định giám sát nào có thể vá được: các lớp bảo vệ này không ngăn được cơ quan hành pháp liên bang hay tiểu bang xin lệnh tòa để lấy dữ liệu. Nói cách khác, an toàn kỹ thuật không đồng nghĩa an toàn pháp lý — nếu Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan (ICE) hay biên phòng có được một trát tòa, toàn bộ cấu trúc “chỉ tra cứu từng hồ sơ” trở thành vô nghĩa.
Lớp giám sát trên giấy: đủ để trấn an, chưa đủ để bảo vệ
Để đổi lấy sự đồng thuận của các nghị sĩ còn do dự, gói luật đi kèm ngân sách cài vào một loạt cơ chế giám sát: tổng chưởng lý tiểu bang có quyền kiện tổ chức phi lợi nhuận vận hành cơ sở dữ liệu quốc gia hoặc các tiểu bang khác nếu họ vi phạm điều khoản chia sẻ dữ liệu; DMV phải công khai báo cáo hằng năm về các yêu cầu truy xuất dữ liệu và mọi mô hình sử dụng bất thường; một kế hoạch giám sát phải có bản dự thảo vào tháng 2/2027 và hoàn chỉnh vào tháng 7/2027; còn kiểm toán viên tiểu bang được giao nhiệm vụ đánh giá việc tuân thủ các biện pháp bảo vệ dữ liệu bắt đầu từ năm 2030.
Ông H.D. Palmer, phát ngôn viên Sở Tài chính của Thống đốc Newsom, khẳng định các biện pháp bảo vệ này giới hạn lượng thông tin chia sẻ ở mức tối thiểu cần thiết — đây là quan điểm chính thức của chính quyền, không phải một số liệu độc lập được kiểm chứng. Phản ứng từ phía các nhóm vận động cho thấy sự chia rẽ rõ rệt: ông Ronald Coleman Baeza, đại diện Liên minh vì Quyền của Di dân (Coalition for Humane Immigrant Rights), cảm ơn các nhà lập pháp vì đã đưa vào các lớp bảo vệ nhưng đồng thời thất vọng vì Số An Sinh Xã hội vẫn tiếp tục được chia sẻ, và kêu gọi kiểm toán sớm hơn mốc 2030. Tổ chức ACLU Cal Action cùng Trung tâm Chính sách Di dân California cũng bày tỏ lo ngại tương tự về tác động lên người không có giấy tờ, dù ghi nhận các biện pháp bổ sung. Thượng nghị sĩ Laura Richardson, Dân chủ đại diện Inglewood, là người trực tiếp thúc đẩy các điều khoản bảo vệ này tại phiên điều trần ngân sách Thượng viện hôm thứ Hai, và bà cũng thúc giục kiểm toán viên tiểu bang đánh giá hoạt động chia sẻ dữ liệu trước năm 2030 thay vì chờ đến mốc luật định.
Mức độ phản đối trong xã hội dân sự không hề nhỏ: gần 200 tổ chức đã ký tên vào một lá thư phản đối kế hoạch chia sẻ dữ liệu của DMV, và người biểu tình từng tập trung tại một chi nhánh DMV ở San Francisco để phản đối kế hoạch này trước khi ngân sách được thông qua. Việc chính quyền vẫn xúc tiến kế hoạch bất chấp áp lực đó cho thấy tính toán chính trị đã nghiêng hẳn về phía tuân thủ liên bang.
Washington đang chờ ở đầu dây bên kia
Bối cảnh liên bang khiến các lớp bảo vệ của California càng thêm mong manh. Khi Nghị viện tiểu bang từng khấu trừ khoản tài trợ này hồi đầu năm, một phát ngôn viên Bộ An ninh Nội địa (DHS) đã phản ứng bằng cách khuyến khích những người không có tư cách pháp lý cư trú tại Mỹ nên rời khỏi nước này — một tuyên bố cho thấy rõ ràng phía liên bang không xem việc bảo vệ dữ liệu của di dân là một ưu tiên đáng tôn trọng, mà ngược lại, xem đó như một trở ngại cần vượt qua.
Cùng lúc đó, khí hậu pháp lý quanh vấn đề di trú tại Mỹ đang dịch chuyển theo hướng phức tạp hơn. Tòa án Tối cao Mỹ hồi tuần trước duy trì quyền công dân theo nơi sinh với tỷ lệ 6-3, bác bỏ sắc lệnh hành pháp mà Tổng thống Donald Trump ký ngay trong ngày nhậm chức nhằm thay đổi tiêu chuẩn áp dụng suốt 158 năm qua theo Tu chính án thứ Mười Bốn. Phán quyết này là một chiến thắng hiếm hoi cho phía ủng hộ quyền di dân, nhưng nó cũng cho thấy chính quyền liên bang sẵn sàng thử nghiệm các giới hạn hiến pháp để siết chặt kiểm soát di trú — và một cơ sở dữ liệu bằng lái xe kết nối toàn quốc là công cụ hành chính, ít gây tranh cãi hiến pháp hơn nhiều so với một sắc lệnh tổng thống, để đạt mục tiêu tương tự.
Lịch sử ngân sách California gần đây cũng cho thấy các chương trình phục vụ di dân dễ bị tổn thương khi áp lực tài khóa gia tăng. Cách đây không lâu, chương trình pháp lý miễn phí cho trẻ vị thành niên không có người đi cùng — nhận 15,3 triệu USD tài trợ trong tài khóa 2022 — đã bị cắt khi không được gia hạn trong ngân sách của Thống đốc Newsom, dù văn phòng ông khẳng định vẫn duy trì gần 60 triệu USD cho các dịch vụ pháp lý di trú nói chung. Cách hành xử đó cho thấy các cam kết bảo vệ di dân trong ngân sách California thường có tính thương lượng, không phải bất biến — điều mà các lớp giám sát mới cho DMV, dù được luật hóa, vẫn không thể loại trừ hoàn toàn.
Nỗi sợ tự nó là một chính sách: bài học từ hồ sơ tài trợ đại học
Có một tiền lệ gần gũi hơn để đo lường điều gì sẽ xảy ra khi di dân không giấy tờ tin rằng dữ liệu cá nhân của gia đình mình có thể bị chuyển tới cơ quan thực thi di trú: hồ sơ xin hỗ trợ tài chính đại học FAFSA. Học sinh từ các gia đình có tình trạng di trú hỗn hợp tại California đã nộp ít hơn 8% so với năm trước, tương đương khoảng 3.000 học sinh, ngay cả khi tổng số hồ sơ FAFSA toàn tiểu bang tăng 9%. Bà Daisy Gonzales, giám đốc điều hành Ủy ban Hỗ trợ Sinh viên California, gọi xu hướng này là đáng lo ngại, bởi theo bà, nếu học sinh trong gia đình có tình trạng hỗn hợp không nộp đơn ngay lúc này, khả năng họ nộp đơn trong những năm sau càng thấp hơn.
Điều đáng chú ý là luật liên bang cấm Bộ Giáo dục Mỹ chia sẻ dữ liệu sinh viên cho bất kỳ mục đích nào ngoài xét hỗ trợ tài chính, và cơ quan này khẳng định chưa từng chia sẻ thông tin với các cơ quan thực thi di trú. Nhưng nỗi sợ vẫn lan rộng, bất chấp cam kết chính sách bằng văn bản — chính vì niềm tin vào lời hứa bảo mật của chính phủ đã bị bào mòn qua nhiều năm siết chặt di trú. Theo Los Angeles Times, kế hoạch chia sẻ thông tin của hơn 1 triệu người cầm bằng lái không giấy tờ với cơ sở dữ liệu toàn quốc đang phá vỡ một lời hứa bảo mật đã tồn tại suốt một thập kỷ kể từ khi Luật AB 60 ra đời — và nếu mô hình phản ứng giống như với FAFSA lặp lại, hệ quả không chỉ là rủi ro bị lộ dữ liệu, mà còn là việc chính những người đủ điều kiện cũng ngần ngại gia hạn hoặc xin cấp bằng lái, tự đẩy mình ra khỏi hệ thống giao thông hợp pháp mà chính sách AB 60 từng muốn đưa họ vào.
Đây chính là nơi câu chuyện chạm đến cộng đồng người Mỹ gốc Việt một cách trực tiếp hơn nhiều người tưởng. Tại Little Saigon ở Quận Cam, khu vực San Jose hay các cộng đồng gốc Việt rải rác ở Bắc California, không hiếm gia đình có tình trạng di trú hỗn hợp — cha mẹ lớn tuổi diện bảo lãnh chưa hoàn tất thủ tục, người thân từng nhập cảnh hợp pháp nhưng quá hạn thị thực, hoặc hồ sơ đoàn tụ gia đình còn tồn đọng nhiều năm trong hệ thống visa. Với những gia đình như vậy, bằng lái xe theo diện AB 60 không chỉ là phương tiện đi làm, đưa đón con cái, mà còn là một trong số ít giấy tờ hợp pháp họ có được sau nhiều năm chờ đợi. Việc cơ sở dữ liệu này giờ đây kết nối vào mạng lưới toàn quốc, dù được bọc trong nhiều lớp giám sát, vẫn đặt ra một câu hỏi thực tế cho những gia đình đó: liệu có nên tiếp tục gia hạn bằng lái, hay âm thầm rút lui khỏi hệ thống để tránh rủi ro, giống như cách nhiều học sinh gốc Latinh đã làm với hồ sơ FAFSA.
Giám sát trên giấy, rủi ro trong đời thực
Xét cho cùng, gói luật đi kèm ngân sách này là một thỏa hiệp thực dụng, không phải một giải pháp triệt để. Nó cho phép California vừa tuyên bố tuân thủ Đạo luật REAL ID liên bang, vừa nói với cử tri tiến bộ rằng đã có đủ lớp bảo vệ — kiểm toán, báo cáo công khai, quyền khởi kiện của tổng chưởng lý. Nhưng như chuyên gia Hasbrouck đã chỉ rõ, không một cơ chế giám sát hành chính nào có thể ngăn một trát tòa liên bang. Trong một môi trường mà Bộ An ninh Nội địa công khai khuyến khích di dân không giấy tờ rời khỏi nước Mỹ, và chính quyền liên bang sẵn sàng thử thách các giới hạn hiến pháp về quyền công dân, giả định rằng dữ liệu sẽ chỉ được dùng “đúng mục đích tối thiểu” là một giả định lạc quan hơn mức thực tế cho phép.
Điều chắc chắn hơn cả là hiệu ứng tâm lý: một khi niềm tin vào lời hứa bảo mật của tiểu bang bị lung lay, hành vi của cộng đồng di dân — từ việc nộp FAFSA đến việc gia hạn bằng lái xe — sẽ thay đổi trước cả khi bất kỳ vụ rò rỉ dữ liệu nào thực sự xảy ra. Đó là cái giá âm thầm nhưng có thật của quyết định này, và nó sẽ không xuất hiện trong bất kỳ báo cáo thường niên nào mà DMV công bố từ nay đến năm 2030.
Đọc các bản tin gốc tại các liên kết nguồn bên dưới.