Đúng vào ngày Lễ Độc lập 4/7 vừa qua, Hội đồng Chính sách Nội địa của Nhà Trắng công khai một báo cáo, công bố vào cuối ngày, cáo buộc ban lãnh đạo Viện Smithsonian - đặc biệt là Bảo tàng Quốc gia Lịch sử Hoa Kỳ - là những nhà hoạt động cực đoan. Theo Associated Press, báo cáo viết rằng ban lãnh đạo hiện tại của bảo tàng "cannot be trusted" để kể câu chuyện nước Mỹ một cách trung thực, truyền cảm hứng và đoàn kết. usnews.com xác nhận báo cáo nhắm cụ thể vào ban lãnh đạo bảo tàng lịch sử Mỹ, gọi họ là những nhà hoạt động cấp tiến.
Vì sao lại là lúc này? Thời điểm công bố trùng với dịp nước Mỹ chuẩn bị kỷ niệm 250 năm lập quốc, khi Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Smithsonian đang mở loạt trưng bày mới cho dịp này. Theo New York Times, báo cáo mô tả bảo tàng lịch sử Mỹ là nơi xem nhẹ vai trò của các nhà lập quốc trong khi nhấn mạnh quá mức chủ đề công bằng xã hội. Nói cách khác, đây không chỉ là chuyện nhân sự mà là cuộc tranh cãi về việc ai có quyền định nghĩa câu chuyện chính thức của quốc gia đúng vào cột mốc kỷ niệm mang tính biểu tượng.
Ai bị ảnh hưởng? Trước hết là chính ban lãnh đạo Smithsonian - ông Lonnie Bunch, người Mỹ gốc Phi đầu tiên giữ chức Tổng thư ký Viện, và bà Anthea M. Hartig, người phụ nữ đầu tiên làm Giám đốc Bảo tàng Quốc gia Lịch sử Hoa Kỳ, theo Northwest Arkansas Democrat-Gazette cả hai đều là những người đầu tiên giữ các vị trí này. Rộng hơn, đây là hàng chục triệu du khách mỗi năm và các nhà nghiên cứu, giáo viên dựa vào Smithsonian như nguồn tham khảo lịch sử công lập.
Gốc rễ: từ sắc lệnh tháng 3 đến báo cáo ngày Quốc khánh
Câu chuyện bắt đầu từ Sắc lệnh hành pháp 14253, ký ngày 27/3/2025, mang tên "Restoring Truth and Sanity to American History". Sắc lệnh này cáo buộc một tổ chức được chính quyền trước tài trợ đã tổ chức tập huấn tại Công viên Lịch sử Quốc gia Independence ở Philadelphia với nội dung kêu gọi phá bỏ "nền tảng phương Tây". Sắc lệnh cũng nêu đích danh triển lãm "The Shape of Power" tại Bảo tàng Mỹ thuật Mỹ Smithsonian, cáo buộc Bảo tàng Lịch sử và Văn hóa Người Mỹ gốc Phi từng mô tả "chăm chỉ", "chủ nghĩa cá nhân" và "gia đình hạt nhân" là đặc trưng của "văn hóa da trắng", đồng thời chỉ trích kế hoạch của Bảo tàng Lịch sử Phụ nữ Mỹ sắp mở. Sắc lệnh giao cho Phó Tổng thống - với tư cách thành viên Hội đồng Quản trị Smithsonian - phối hợp loại bỏ những nội dung bị coi là ý thức hệ sai lệch, đồng thời làm việc với Quốc hội để ràng buộc ngân sách tương lai của Smithsonian không được chi cho các chương trình bị cho là gây chia rẽ sắc tộc.
Báo cáo ngày 4/7 vừa qua là bước tiếp theo, được soạn bởi chính Hội đồng Chính sách Nội địa, cơ quan do một cựu biên tập diễn văn hàng đầu của Tổng thống Trump lãnh đạo. Báo cáo cụ thể hóa cáo buộc rằng bảo tàng lịch sử Mỹ đã rời xa vai trò giáo dục để ngả sang hoạt động chính trị cực đoan.
Đây có phải chuyện chưa từng có?
Không. Đây là lần thứ ba trong vòng chưa đầy hai năm chính quyền Trump can thiệp vào một định chế văn hóa hoặc giáo dục thông qua đòn bẩy ngân sách hoặc nhân sự. Trước đó, Tổng thống Trump tự đưa mình làm chủ tịch Trung tâm Nghệ thuật Biểu diễn John F. Kennedy, và ban giám đốc do ông chọn đã bỏ phiếu gắn tên ông lên tòa nhà - trước khi một thẩm phán liên bang ra lệnh gỡ bỏ tấm biển đó. Chính quyền cũng từng dọa cắt hàng trăm triệu USD ngân sách liên bang để buộc Đại học Columbia thay đổi chính sách, và mới tuần trước còn thắng một vụ kiện cho phép lắp lại các bảng thông tin diễn giải tại nhà riêng của Tổng thống George Washington ở Philadelphia.
Điểm khác biệt lần này nằm ở quy mô: Smithsonian là hệ thống bảo tàng và trung tâm nghiên cứu lớn nhất thế giới, được Quốc hội thành lập và một phần ngân sách đến từ nguồn công. Việc gắn báo cáo chỉ trích với đe dọa cắt ngân sách qua Quốc hội - như sắc lệnh tháng 3 đã vạch ra - là công cụ áp lực mạnh hơn nhiều so với một tấm biển hay một khoản tài trợ đại học đơn lẻ. Vì vậy, đây không phải sự việc bất thường về CÁCH LÀM, nhưng là bước leo thang về QUY MÔ so với các vụ việc trước.
Điều gì sẽ xảy ra tiếp theo
Sắc lệnh 14253 còn đặt ra một mốc thời gian đáng chú ý: Bộ Nội vụ Mỹ được giao hoàn tất cải tạo hạ tầng tại Công viên Independence trước ngày 4/7/2026 - tức chính hôm nay theo lịch trình ban đầu - đồng thời rà soát xem có tượng đài, bia tưởng niệm nào bị dỡ bỏ hoặc thay đổi kể từ năm 2020 để cân nhắc phục dựng. Với báo cáo mới công bố, bước tiếp theo nhiều khả năng là các cuộc thương lượng ngân sách giữa Nhà Trắng và Quốc hội về khoản tài trợ Smithsonian trong năm tài khóa tới, cũng như khả năng thay đổi nội dung trưng bày tại các bảo tàng bị nêu tên. Người dân quan tâm nên theo dõi các phiên điều trần ngân sách của Quốc hội và phản ứng chính thức từ phía Ban Quản trị Smithsonian trong những tuần tới.","faq_vi":[{"q":"Báo cáo này có đồng nghĩa với việc Smithsonian bị cắt ngân sách ngay lập tức không?","a":"Chưa. Đây là một báo cáo chỉ trích, không phải quyết định ngân sách. Tuy nhiên nó gắn liền với một sắc lệnh hành pháp có sẵn từ tháng 3/2025, trong đó Phó Tổng thống được giao làm việc với Quốc hội để hạn chế các khoản chi cho những chương trình bị cho là gây chia rẽ, nên đây là bước chuẩn bị dư luận trước các cuộc thương lượng ngân sách sắp tới."},{"q":"Có phải chính quyền đang cố xóa bỏ lịch sử về chủng tộc và bất công tại các bảo tàng Mỹ?","a":"Đây là điểm hai bên nhìn nhận khác nhau, không phải sự thật đã được xác lập. Chính quyền lập luận rằng một số nội dung trưng bày và tập huấn đã đi quá xa, biến giáo dục lịch sử thành vận động chính trị một chiều. Giới phê bình và một số nhà sử học cho rằng việc gỡ bỏ hoặc thay thế những nội dung này là xóa nhòa các phần lịch sử khó nghe nhưng có thật. Cả hai lập luận đều xuất phát từ cùng một bộ sự kiện, khác nhau ở cách diễn giải.