Hãy tưởng tượng một phụ nữ gốc Việt sang Mỹ theo diện hôn phối cách đây vài năm, sống với người chồng công dân Mỹ hay bạo hành, nhưng chưa bao giờ gọi cảnh sát vì sợ mất tình trạng cư trú hợp pháp, sợ rào cản ngôn ngữ, hoặc đơn giản là không biết mình có quyền được bảo vệ. Đây không phải trường hợp hiếm — đó chính xác là nhóm người mà luật Chống Bạo hành Phụ nữ (VAWA) từng được thiết kế để bảo vệ, cho phép nạn nhân tự nộp đơn xin thẻ xanh mà không cần người bạo hành đứng tên bảo lãnh.
Khi niềm tin vào cơ quan công quyền lung lay, nạn nhân bạo hành càng khó tạo ra loại giấy tờ mà quy định mới đòi hỏi.
Ngưỡng chứng cứ mới, cánh cửa hẹp hơn
Vấn đề là bộ hồ sơ mà cơ quan di trú giờ đòi hỏi đã thay đổi. Theo tổ chức thelensnola.org, các quy định mới yêu cầu tài liệu chứng minh bạo hành ở mức khắt khe hơn so với trước, và giới vận động cho rằng nhiều nạn nhân — vốn thường không có báo cáo cảnh sát chính thức, không có hồ sơ y tế đầy đủ, hoặc không đủ khả năng thuê luật sư ngay từ đầu — khó có thể đáp ứng. Hệ quả là một số người từng đủ điều kiện được bảo vệ giờ có thể bị từ chối ngay từ vòng xét hồ sơ.
Vì sao đây không phải chuyện mới, nhưng lần này nặng hơn
VAWA ra đời từ năm 1994 với nguyên tắc cốt lõi: nạn nhân không cần sự hợp tác của người bạo hành để tự bảo vệ mình về mặt pháp lý. Theo phân tích của Council on Foreign Relations, giới vận động từ lâu đã cảnh báo rằng tiêu chuẩn hồ sơ ngày càng cao hơn trước đang dần làm xói mòn chính nguyên tắc đó. Với cộng đồng người Việt tị nạn thế hệ đầu — nhiều người từng kết hôn theo diện bảo lãnh, sống phụ thuộc kinh tế và pháp lý vào người phối ngẫu trong nhiều năm trước khi có đủ tiếng Anh hoặc mạng lưới hỗ trợ để tìm đến luật sư di trú — đây là nhóm dễ rơi vào đúng lỗ hổng chứng cứ mà quy định mới tạo ra.
Chứng cứ khó lấy hơn khi niềm tin vào cảnh sát cũng lung lay
Một phần lớn hồ sơ chứng minh bạo hành trong thực tế vẫn dựa vào báo cáo cảnh sát hoặc tương tác với cơ quan công quyền. Nhưng đó lại là điều nhiều di dân — kể cả nạn nhân bạo hành — ngày càng ngần ngại thực hiện, trong bối cảnh hoạt động cưỡng chế di trú gia tăng. Tại Houston, nơi có đông người gốc Việt, đài kuow.org đưa tin nhân viên Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan (ICE) đã bắn chết một người trong một vụ chặn xe hồi gần đây, khiến gia đình và các tổ chức bảo vệ di dân lên tiếng yêu cầu điều tra độc lập. Theo wfaa.com, con trai của người đàn ông bị bắn — Lorenzo Salgado Araujo — đã phát biểu tại một cuộc họp báo về việc anh biết tin cha mình qua đời như thế nào. Một vụ việc như vậy không trực tiếp liên quan đến hồ sơ VAWA, nhưng nó phản ánh đúng tâm lý mà giới luật sư di trú ghi nhận: khi niềm tin vào việc tiếp xúc với cơ quan công quyền suy giảm, nạn nhân bạo hành càng ít có khả năng tạo ra loại "giấy tờ chính thức" mà quy định mới đòi hỏi.
Ai cần theo dõi và nên làm gì
Nhóm dễ bị ảnh hưởng nhất trong cộng đồng gốc Việt là người giữ diện hôn phối hoặc thẻ xanh có điều kiện, người cao tuổi tị nạn thế hệ một sống phụ thuộc vào người thân, và phụ nữ chưa thông thạo tiếng Anh. Điều cần theo dõi trong những tháng tới là liệu Sở Di trú và Nhập tịch Hoa Kỳ (USCIS) có công bố hướng dẫn chi tiết hơn về loại chứng cứ được chấp nhận, và liệu có đơn kiện nào phản đối tiêu chuẩn mới ra tòa. Về phần mình, những ai đang trong hoàn cảnh tương tự nên bắt đầu lưu giữ mọi hình thức chứng cứ khả dụng ngay từ sớm — tin nhắn, ảnh chụp thương tích, lời khai của người thân hoặc bạn bè — và tìm đến các tổ chức hỗ trợ pháp lý phi lợi nhuận chuyên về di trú trước khi nộp đơn, vì một hồ sơ thiếu chuẩn bị giờ đây rủi ro bị bác cao hơn nhiều so với trước.