Với gần 5,8 triệu học sinh từ mẫu giáo đến lớp 12, hệ thống giáo dục công California vừa trải qua một thay đổi cấu trúc mà rất ít cử tri — kể cả cử tri gốc Việt đang có con trong trường công — kịp nhận ra đang diễn ra ngay giữa mùa bầu cử. Thống đốc Gavin Newsom đã ký một dự luật tước bớt quyền điều hành của Giám đốc Sở Giáo dục (Superintendent of Public Instruction) — chức vụ do dân bầu duy nhất còn lại kiểm soát trực tiếp Sở Giáo dục tiểu bang. Từ nay, người thắng cử vào ghế này chỉ còn đóng vai trò "người vận động chính sách" (public advocate), còn việc điều hành ngân sách, nhân sự và chương trình hàng ngày của Sở sẽ do một ủy viên giáo dục do thống đốc bổ nhiệm nắm giữ, dự kiến bắt đầu từ tháng 1.
Cử tri vẫn bỏ phiếu cho một chiếc ghế mà quyền lực thật đã chuyển đi nơi khác.
Cơ chế: quyền lực đi đâu, ai còn được bầu
Điều đáng chú ý là văn bản này không đi qua quy trình lập pháp thông thường mà được đưa vào dự luật ngân sách và thông qua nhanh trong tiến trình chuẩn thuận chi tiêu của tiểu bang — một cách làm luật khiến việc chất vấn công khai gần như không có cơ hội xảy ra. Vì ghế Giám đốc Sở Giáo dục được quy định trong Hiến pháp California, nó không thể bị xóa hoàn toàn mà không qua trưng cầu dân ý sửa Hiến pháp — nên về danh nghĩa chức vụ vẫn tồn tại, chỉ mất phần thực quyền. Nhóm ủng hộ, trong đó có Lupita Cortez Alcalá của tổ chức PACE, cho rằng cách phân tách chính sách và quản trị vận hành sẽ củng cố hệ thống quản trị giáo dục. Ngược lại, Hiệp hội Giáo viên California chỉ trích đây là hành động làm suy yếu tiến trình dân chủ của một chức vụ mà cử tri từng trực tiếp chọn ra.
Vì sao phụ huynh gốc Việt nên chú ý đến chương trình mẫu giáo mở rộng
Điểm mấu chốt cho các gia đình gốc Việt — nhóm có tỷ lệ cho con vào học sớm khá cao ở các khu như Orange County — là California đã đổ hàng tỷ đô la vào chương trình mẫu giáo chuyển tiếp (transitional kindergarten) cho trẻ 4 tuổi mà chưa có kế hoạch đánh giá hiệu quả rõ ràng. Luật mới giao cho ủy viên giáo dục mới trách nhiệm báo cáo lại Nghị viện tiểu bang vào tháng 10/2027 với các đề xuất cụ thể, bao gồm việc bảo đảm có đánh giá độc lập cho những chương trình chi tiêu lớn như vậy. Bản dự luật ban đầu còn có một "ngưỡng kích hoạt tài khóa" tự động buộc đánh giá độc lập cho bất kỳ chương trình nào tốn từ 500 triệu USD mỗi năm trở lên — nhưng điều khoản này đã bị loại khỏi phiên bản cuối cùng, khiến việc giám sát chi tiêu giáo dục tiếp tục phụ thuộc vào ý chí chính trị hơn là quy định cứng.
Cuộc đua tháng 11 và những gì còn lại của lá phiếu
Thay đổi này diễn ra ngay giữa lúc cử tri vẫn đang bỏ phiếu chọn người sẽ ngồi vào chiếc ghế đã bị rút bớt quyền lực. Trong vòng bầu cử sơ bộ, ứng viên Cộng hòa Sonja Shaw dẫn đầu với 1.737.377 phiếu (22,6%), trong khi Richard Barrera về nhì với 1.557.939 phiếu (20,3%) — hai người sẽ đối đầu trong vòng bầu cử tháng 11. Trước đó, khi Thống đốc Newsom lần đầu đề xuất cắt giảm quyền lực của chức vụ này, ông còn tính đến việc tạm giữ lại 3,9 tỷ USD ngân sách giáo dục tiểu bang như một đòn bẩy — khiến Giám đốc Sở Giáo dục đương nhiệm Tony Thurmond, người đang tranh cử Thống đốc, nói rằng ông bị bất ngờ hoàn toàn trước kế hoạch này.
Điều cần theo dõi
Với phụ huynh có con trong hệ thống công lập, ba mốc cần canh: kỳ báo cáo tháng 10/2027 về hiệu quả các chương trình như mẫu giáo chuyển tiếp, kết quả vòng bầu cử tháng 11 giữa Shaw và Barrera — người sẽ ngồi vào một ghế mang tính biểu tượng nhiều hơn thực quyền, và việc ai được thống đốc kế nhiệm chọn làm ủy viên giáo dục mới, người thực sự nắm ngân sách và nhân sự của Sở Giáo dục California từ năm sau.