Tin tức về sự ra đi của Thượng nghị sĩ Lindsey Graham những ngày qua khiến nhiều người Mỹ, trong đó có không ít cử tri gốc Việt, đặt câu hỏi: nếu một Thượng nghị sĩ Hoa Kỳ qua đời hoặc từ nhiệm giữa nhiệm kỳ, ai sẽ ngồi vào chiếc ghế đó, và cử tri có được quyền lên tiếng không? Đây không phải là chuyện chỉ xảy ra một lần rồi thôi. Ghế Thượng viện trống giữa nhiệm kỳ là điều đã xảy ra hàng chục lần trong lịch sử Mỹ, và quy trình lấp đầy nó có những quy tắc rất cụ thể mà mọi cử tri, kể cả người Mỹ gốc Việt, nên hiểu rõ để biết mình có tiếng nói ở đâu.
Người ngồi vào ghế Thượng viện ngay sau khi có người qua đời thường không phải do dân bầu, mà do Thống đốc chọn.
Vì sao chuyện này không đơn giản như bầu cử Hạ viện
Ở Hạ viện Hoa Kỳ, nếu một Dân biểu qua đời hoặc từ nhiệm, quy tắc rất đơn giản: bang đó phải tổ chức bầu cử đặc biệt (special election) để bầu người thay thế, không có ngoại lệ. Nhưng Thượng viện lại khác. Theo Tu chính án 17 của Hiến pháp Hoa Kỳ, ban hành năm 1913, mỗi bang được quyền tự quyết định cách lấp ghế trống Thượng viện, và phần lớn các bang cho phép Thống đốc bổ nhiệm ngay một người tạm quyền, thay vì phải chờ cử tri đi bầu.
Nói cách khác, người ngồi vào ghế Thượng viện ngay sau khi có người qua đời hoặc từ nhiệm thường KHÔNG phải là người do dân bầu, mà là người do Thống đốc bang chọn. Đây chính là lý do vì sao chuyện thay Thượng nghị sĩ luôn mang màu sắc chính trị đậm nét: Thống đốc thuộc đảng nào thường sẽ chọn người cùng đảng.
Ba mô hình các bang đang áp dụng
Mỗi bang có luật riêng, nhưng nhìn chung có thể chia thành ba nhóm cách xử lý ghế trống.
| Mô hình | Cách hoạt động | Ví dụ đặc điểm |
|---|---|---|
| Bổ nhiệm rồi bầu đặc biệt | Thống đốc chọn người tạm quyền ngay, sau đó tổ chức bầu cử đặc biệt trong một khoảng thời gian quy định (thường vào kỳ bầu cử toàn quốc gần nhất) | Phổ biến nhất, áp dụng ở đa số các bang trong đó có South Carolina, Texas, California |
| Chỉ bổ nhiệm, không bầu lại | Người được bổ nhiệm ngồi ghế cho đến hết nhiệm kỳ sáu năm, không có bầu cử đặc biệt | Hiếm gặp, từng áp dụng ở một số bang trước đây nhưng ngày nay gần như không còn |
| Chỉ bầu cử đặc biệt, không bổ nhiệm tạm quyền | Ghế trống suốt cho đến khi tổ chức xong bầu cử, có thể kéo dài vài tháng | Một số ít bang như Oregon và Wisconsin |
Ở trường hợp South Carolina, quê nhà của Thượng nghị sĩ Lindsey Graham, luật bang quy định Thống đốc có quyền bổ nhiệm người thay thế tạm quyền. Nếu ghế trống xảy ra trước một thời điểm nhất định trong nhiệm kỳ, bầu cử đặc biệt sẽ được ghép vào kỳ bầu cử toàn quốc gần nhất để tiết kiệm chi phí và thời gian cho cử tri.
Bầu cử đặc biệt diễn ra theo trình tự nào
Dù mỗi bang có chi tiết khác nhau, quy trình chung thường trải qua các bước sau.
-
Thống đốc công bố ghế trống và bổ nhiệm người tạm quyền, thường trong vòng vài ngày sau khi có tin Thượng nghị sĩ qua đời hoặc từ nhiệm.
-
Ấn định ngày bầu cử đặc biệt. Nhiều bang gắn liền ngày này với kỳ bầu cử tổng thống hoặc bầu cử giữa kỳ (midterm) gần nhất để tránh phải tổ chức một cuộc bầu cử riêng biệt tốn kém.
-
Các ứng viên nộp đơn tranh cử, thường phải thu thập đủ số chữ ký ủng hộ và nộp lệ phí theo quy định của từng bang.
-
Sơ bộ (primary), nếu bang yêu cầu, để mỗi đảng chọn ra ứng viên đại diện.
-
Bầu cử đặc biệt chính thức, cử tri toàn bang đi bầu như một cuộc bầu cử thông thường.
-
Người thắng cử nhậm chức, thường ngay sau khi kết quả được xác nhận, và người tạm quyền do Thống đốc bổ nhiệm sẽ rời ghế.
Điều quan trọng cần nhớ: người thắng trong bầu cử đặc biệt chỉ hoàn thành phần còn lại của nhiệm kỳ sáu năm ban đầu. Nếu nhiệm kỳ đó còn hai năm, người mới trúng cử sẽ phải ra tái tranh cử sau hai năm, không phải chờ đủ sáu năm mới có bầu cử lại.
Vai trò thật sự của bạn nằm ở đâu
Nhiều người nghĩ rằng vì Thống đốc có quyền bổ nhiệm ngay, cử tri gần như không có tiếng nói gì trong việc này. Thực tế không hẳn vậy, và đây chính là nơi lá phiếu của cộng đồng người Việt tại Mỹ có sức nặng thật sự.
Thứ nhất, chính Thống đốc bang là người dân đã bầu ra trước đó, nên gián tiếp, cử tri đã có ảnh hưởng đến việc ai sẽ được chọn tạm quyền, thông qua lá phiếu bầu Thống đốc trong quá khứ. Thứ hai, và quan trọng hơn, khi bầu cử đặc biệt được tổ chức, đây là cơ hội thực sự để cử tri quyết định người đại diện chính thức cho mình tại Thượng viện, không phải người do một cá nhân chọn.
Với cộng đồng người Mỹ gốc Việt tại các bang như Texas, California hay Louisiana, nơi có đông cử tri gốc Việt, việc theo sát thông báo bầu cử đặc biệt từ văn phòng Tổng thư ký bang (Secretary of State) là điều nên làm, vì các cuộc bầu cử này thường không được truyền thông chú ý nhiều như bầu cử tổng thống, dễ bị bỏ lỡ lịch đăng ký cử tri hay ngày đi bầu. Ở những khu vực có mật độ người Việt cao như Houston, Little Saigon tại Orange County hay San Jose, một số tổ chức cộng đồng thường phối hợp với các văn phòng bầu cử địa phương để cung cấp thông tin song ngữ, giúp cử tri lớn tuổi không rành tiếng Anh vẫn nắm được thời gian và cách bỏ phiếu.
Cũng cần lưu ý, quyền đăng ký cử tri và thời hạn nộp đơn tranh cử trong các cuộc bầu cử đặc biệt thường ngắn hơn bầu cử thông thường, vì tính chất khẩn cấp của việc lấp ghế trống. Vì vậy, nếu bang bạn sinh sống có ghế Thượng viện trống, cách tốt nhất để không bị lỡ là theo dõi trang web chính thức của cơ quan bầu cử bang, thay vì chỉ dựa vào tin tức truyền miệng.
Vì sao chuyện này quan trọng hơn nhiều người nghĩ
Một Thượng nghị sĩ có nhiệm kỳ sáu năm và mỗi bang chỉ có hai ghế trong Thượng viện, nên một ghế trống có thể làm thay đổi cán cân quyền lực giữa hai đảng, ảnh hưởng đến việc thông qua luật, phê chuẩn thẩm phán, hay các quyết định ngân sách liên bang. Vì vậy, dù chuyện bổ nhiệm và bầu cử đặc biệt nghe có vẻ là thủ tục hành chính khô khan, nó thực chất là một mắt xích quan trọng trong hệ thống dân chủ đại diện của Hoa Kỳ, và cử tri gốc Việt hoàn toàn có quyền, và nên, tham gia vào tiến trình đó khi cơ hội đến.