Một kỹ sư phần mềm làm việc cho một startup AI cỡ nhỏ ở Thung lũng Silicon tuần này phải cân nhắc một quyết định tưởng chừng đơn giản: tiếp tục thuê máy chủ Nvidia đắt đỏ, hay thử nghiệm một mô hình mã nguồn mở giá rẻ hơn do Trung Quốc phát triển. Đây chính là lựa chọn mà hàng ngàn nhà phát triển AI trên thế giới đang đối mặt, và nó phản ánh đúng cuộc tranh giành quyền lực công nghệ mà ông Tập Cận Bình vừa công khai hóa tại Thượng Hải.
Kiểm soát xuất khẩu chip có thể làm chậm Trung Quốc, nhưng lịch sử cho thấy nó hiếm khi chặn được hoàn toàn.
Hai chiến lược đối lập
Trong bài phát biểu khai mạc, ông Tập kêu gọi hợp tác quốc tế về AI và cảnh báo các nước không nên lấy an ninh quốc gia làm cái cớ để đặt lợi ích của mình lên trên nước khác — một lời chỉ trích gián tiếp nhắm vào chính sách kiểm soát xuất khẩu của Mỹ. Đi kèm phát biểu là các cam kết cụ thể: Bắc Kinh sẽ cung cấp 5.000 suất đào tạo AI cho các nước đang phát triển trong năm năm tới, mở rộng hợp tác với ASEAN, Liên đoàn Ả Rập, Liên minh châu Phi và BRICS, đồng thời chia sẻ hệ thống cảnh báo khí tượng AI cho 30 quốc gia. Một ngày trước hội nghị, 29 nước — trong đó có Nga, Pakistan và Kazakhstan — đã ký thỏa thuận thành lập Tổ chức Hợp tác Trí tuệ Nhân tạo Thế giới, đặt trụ sở tại Thượng Hải.
Phía Mỹ theo đuổi hướng ngược lại: siết chặt, không mở rộng. Theo phân tích của American Action Forum, Washington đã mở rộng kiểm soát xuất khẩu ra ngoài phạm vi chip vật lý, bao gồm cả dịch vụ điện toán đám mây có thể cho phép nước ngoài tiếp cận năng lực tính toán tiên tiến mà không cần chuyển giao phần cứng. Năm 2026, chính quyền Trump đã hạn chế quyền truy cập nước ngoài vào các mô hình AI tiên tiến nhất của Anthropic.
Ai đang thắng, ai đang hụt hơi
Số liệu cho thấy Mỹ vẫn giữ lợi thế áp đảo về hạ tầng: trong quý cuối năm 2025, các công ty Mỹ chiếm 96% năng lực tính toán toàn cầu, với Nvidia một mình nắm 67%. Nhưng khoảng cách về mô hình AI đang thu hẹp nhanh. Startup Moonshot AI của Trung Quốc vừa ra mắt mô hình Kimi K3 với khoảng 2,8 nghìn tỷ tham số, và mô hình này đứng đầu bảng xếp hạng về viết mã của nền tảng Arena do các nhà nghiên cứu Đại học UC Berkeley vận hành, chỉ sau vài ngày ra mắt. Một giáo sư tại Đại học Pennsylvania nhận định mô hình này đã tiến rất gần đường biên công nghệ hàng đầu. Theo Hürriyet Daily News, lượng token AI sử dụng hàng ngày tại Trung Quốc đã tăng hơn 1.000 lần trong hai năm qua.
Vì sao kiểm soát xuất khẩu khó triệt để
Lịch sử cho thấy các biện pháp kiểm soát công nghệ thời Chiến tranh Lạnh từng làm chậm nhưng không ngăn được đối phương tiếp cận công nghệ — một tiền lệ mà American Action Forum viện dẫn khi phân tích các dự luật đang chờ Quốc hội Mỹ xem xét, trong đó có Chip Security Act và MATCH Act nhằm bịt các lỗ hổng như công ty bình phong hay bên trung gian. Trong khi đó, theo CNA, các mô hình AI Trung Quốc đang thu hút người dùng toàn cầu nhờ chi phí thấp hơn hẳn so với sản phẩm Mỹ — một lợi thế thị trường mà kiểm soát xuất khẩu chip không thể xóa bỏ.
Điều cần theo dõi tiếp
Câu hỏi thực sự không phải là ai giỏi hơn về mặt kỹ thuật, mà là hệ sinh thái nào — mở hay khép kín — sẽ được phần còn lại của thế giới, đặc biệt là các nước đang phát triển, lựa chọn làm nền tảng lâu dài. Với các nhà phát triển và doanh nghiệp nhỏ ở Mỹ đang cân nhắc chi phí điện toán, hướng đi của Quốc hội với các dự luật kiểm soát xuất khẩu nói trên sẽ quyết định liệu lợi thế hạ tầng của Mỹ có được bảo toàn hay bị các mô hình giá rẻ của Trung Quốc bào mòn dần.