Hà Nội bị kẹp giữa yêu sách thương mại Mỹ và lời cảnh báo ngầm từ Bắc Kinh

Sức ép hai chiều cùng lúc

Cùng một ngày 16/7, hai tín hiệu trái chiều đổ về Hà Nội. Global Times — tờ báo do Nhân dân Nhật báo, cơ quan ngôn luận của Đảng Cộng sản Trung Quốc, quản lý — công khai cảnh báo Việt Nam không nên chọn phe trong đàm phán thương mại với Washington, đồng thời tuyên bố Bắc Kinh sẽ phản ứng nếu bất kỳ thỏa thuận nào gây tổn hại lợi ích Trung Quốc. Trong khi đó, Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer nêu rõ trên Bloomberg TV rằng Washington muốn Việt Nam siết kiểm soát xuất xứ hàng hóa và ngăn chặn hàng Trung Quốc chuyển tải qua lãnh thổ mình để né thuế Mỹ.

Đây không phải lần đầu Washington đặt điều kiện. Theo BBC, hồi tháng 6/2025 Mỹ đã gửi danh sách yêu cầu nghiêm ngặt cho Việt Nam, trong đó có nội dung buộc nước này giảm phụ thuộc vào nguyên liệu công nghiệp nhập từ Trung Quốc — một yêu cầu mà chuyên gia Deborah Elms của Hinrich Foundation cho là gần như bất khả thi vì chuỗi cung ứng khu vực đã đan xen quá sâu.

Vì sao lời nhắn của Global Times không chỉ là ngoại giao suông

Cần phân biệt rõ: bài viết trên Global Times là quan điểm của một tờ báo nhà nước, phản ánh hoặc thử phản ứng dư luận theo hướng Bắc Kinh muốn, không đồng nghĩa là tuyên bố chính thức của chính phủ Trung Quốc. Nhưng nó xuất hiện đúng lúc Việt Nam đang gia tăng ràng buộc thực tế với Trung Quốc: Hà Nội đã ký nhiều hợp đồng công nghệ nhạy cảm với Huawei và ZTE, phê duyệt vốn vay Trung Quốc làm đường sắt nối sang Trung Quốc, và cho phép Vietjet vận hành máy bay COMAC do Trung Quốc sản xuất. Chuyên gia Alexander Vuving nhận định ảnh hưởng của Bắc Kinh với Hà Nội đang tăng lên đúng lúc quan hệ Việt Nam với Mỹ chịu sức ép từ mức thuế quan.

Bối cảnh lịch sử cũng đáng chú ý: từ chuyến thăm của Tổng Bí thư, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tới Hà Nội cuối 2023, hai nước đã ra tuyên bố chung về "cộng đồng chia sẻ tương lai" mà Bắc Kinh đề xuất — một khái niệm mang tính chính trị nhiều hơn ràng buộc cụ thể, và tuyên bố chung đó không đề cập tranh chấp Biển Đông, một sự im lặng vẫn còn nguyên giá trị đến hôm nay.

Ai ở Mỹ thực sự có phần trong ván cờ này

Với cộng đồng người Việt tại Mỹ, câu chuyện không nằm ở lời qua tiếng lại ngoại giao mà ở dòng chảy hàng hóa và vốn cụ thể. Mỹ hiện là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam, đạt mức kỷ lục 151,85 tỷ USD trong năm 2025, chiếm khoảng 32% tổng kim ngạch xuất khẩu của nước này. Bất kỳ siết chặt nào về quy tắc xuất xứ đều tác động trực tiếp đến doanh nghiệp nhập khẩu gốc Việt tại Mỹ đang phân phối hàng dệt may, đồ gỗ, nông sản có nguồn gốc một phần từ Trung Quốc qua Việt Nam — nhóm phải tính lại chuỗi cung ứng nếu Washington siết quy tắc xuất xứ như ông Greer đề cập.

Nhà đầu tư bất động sản gốc Việt theo dõi thị trường trong nước cũng cần lưu ý: vốn FDI đăng ký vào Việt Nam trong quý 1/2026 đạt khoảng 15,2 tỷ USD, tăng mạnh so với cùng kỳ, phần lớn đổ vào chế biến, chế tạo. Một cuộc đối đầu thương mại kéo dài giữa Mỹ và Trung Quốc mà Việt Nam bị cuốn vào có thể làm chậm lại đà giải ngân này. Người gửi kiều hối về Việt Nam cũng gián tiếp gắn với sức khỏe của khu vực xuất khẩu và thương mại điện tử xuyên biên giới — lĩnh vực mà theo Báo Nông nghiệp và Môi trường đã vượt 25 tỷ USD năm 2024 và tiếp tục là động lực tăng trưởng.

Điều cần theo dõi tiếp

Ba mốc đáng chú ý: liệu Washington có công bố mức thuế chính thức áp cho hàng Việt Nam có yếu tố Trung Quốc; liệu Hà Nội có nhượng bộ thêm về kiểm soát xuất khẩu công nghệ cao mà Mỹ yêu cầu; và liệu truyền thông nhà nước Trung Quốc có tiếp tục nâng tần suất cảnh báo. Với các hoạt động ngoại giao khác của Bắc Kinh trong khu vực — như cuộc gặp giữa Thủ tướng Thái Lan Anutin Charnvirakul và Chủ tịch Tập Cận Bình tại Thượng Hải — cho thấy Trung Quốc đang chủ động củng cố ảnh hưởng khắp Đông Nam Á cùng lúc với sức ép từ Washington, khiến vị thế trung gian của Việt Nam ngày càng chật hẹp.