Trong vòng 25 năm qua, các đám cháy dữ dội đã quét sạch 2,3 triệu mẫu Anh (khoảng 930.000 hecta) rừng California đến mức cây không thể tự mọc lại — nhưng California mới chỉ trồng lại được khoảng 254.000 mẫu Anh kể từ năm 2020, tức chưa tới 16% diện tích bị tàn phá trong giai đoạn 2020 đến 2024, theo bản dự thảo chiến lược tái trồng rừng của bang được KQED trích dẫn. Đó không phải là một khoảng cách nhỏ có thể thu hẹp bằng vài mùa trồng cây bổ sung. Đó là một cuộc đua mà bên thua đang thua ngày càng xa, và cơ chế phía sau nó — tiền, thời gian sinh học, và nhân sự — mới là câu chuyện thật sự.
Mỗi lần ngân sách bị cắt, đồng hồ phục hồi rừng lại bị đẩy lùi vài năm, trong khi diện tích cháy trụi vẫn tăng mỗi mùa hè.
Vấn đề không phải là thiếu tiền một lần, mà là thiếu người làm việc liên tục
Năm 2021, Quốc hội Mỹ và chính quyền Biden đã bơm thêm ngân sách vào một quỹ tín thác tái trồng rừng, giúp Sở Lâm nghiệp Mỹ (Forest Service) trồng lại khoảng 285.000 mẫu Anh trong một năm — mức cao nhất trong hơn 25 năm, theo KQED. Nghe có vẻ như vấn đề đã được giải quyết. Nhưng con số đó chỉ là đỉnh điểm của một đường cong đang đi xuống về dài hạn. Từ năm 1998 đến năm 2015, số nhân viên không thuộc bộ phận chữa cháy — tức những người quản lý đất rừng, bao gồm cả công tác trồng lại — đã giảm 39%, theo một báo cáo năm 2015 mà chính Sở Lâm nghiệp trích dẫn. Đến năm 2022, chính cơ quan này thừa nhận trong một văn bản nội bộ rằng có nhu cầu cấp thiết phải tăng đáng kể số nhân sự chuyên trách tái trồng rừng.
Rồi mọi thứ đảo ngược. Dưới chính quyền Trump, Sở Lâm nghiệp bị cắt giảm mạnh, mất 20% nhân sự chỉ trong một năm gần đây, theo KQED. Đây chính là mắt xích quyết định toàn bộ câu chuyện: tiền có thể rót vào một quỹ tái trồng rừng trong một chu kỳ ngân sách, nhưng nếu không có đủ nhân viên hiện trường — người thu hạt giống, người ươm cây con, người khảo sát đất, người giám sát trồng — thì số tiền đó không chuyển thành cây mọc trên đất cháy. Bài toán tái thiết rừng không phải là bài toán tài chính đơn thuần, mà là bài toán năng lực tổ chức bị bào mòn qua nhiều đời chính quyền với ưu tiên khác nhau.
Sinh học không đàm phán được với chính trị ngân sách
Akhi nào chính quyền quyết định rót thêm tiền, cây vẫn không thể mọc lại chỉ sau một đêm. Việc tìm hạt giống và ươm cây con mất từ một đến hai năm trước khi có thể đem trồng, theo KQED. Trong khi đó, chi phí tái trồng rừng có thể lên tới 6.400 USD cho mỗi mẫu Anh. Đây là lý do vì sao ngay cả khi ngân sách được phê duyệt trong một năm tài khóa, hiệu quả thực tế trên mặt đất chỉ xuất hiện hai đến ba năm sau — đúng vào lúc chu kỳ chính trị đã chuyển hướng ưu tiên khác.
Minh chứng rõ nhất cho độ trễ này nằm ở Trung tâm tái trồng rừng của California tại Davis: cơ sở này đóng cửa vào đầu những năm 2000 vì cắt giảm ngân sách bang, và chỉ mở lại hoàn toàn sau năm 2017 — tức gần hai thập niên gián đoạn năng lực ươm giống ngay giữa lúc cháy rừng ngày càng dữ dội hơn, theo KQED. Nâng cấp và mở rộng cơ sở này hiện được ước tính tốn 26,2 triệu USD, nhưng ngân sách bang năm 2024 chỉ phân bổ khoảng 1,2 triệu USD cho giai đoạn lên kế hoạch sơ bộ. Nếu muốn tái trồng dù chỉ một phần tư diện tích rừng thuộc sở hữu tư nhân của California, bang sẽ phải tăng công suất ngân hàng hạt giống lên khoảng 300%, theo ước tính của Cal Fire mà KQED dẫn lại. Đây không phải chuyện có thể giải quyết bằng một khoản chi ngân sách khẩn cấp — nó đòi hỏi hàng chục năm đầu tư liên tục vào hạ tầng sinh học mà không một chu kỳ bầu cử nào đủ kiên nhẫn để theo đuổi.
Khi có đủ nguồn lực, kết quả vẫn mất nhiều năm và diện tích khiêm tốn
Câu chuyện ở rừng quốc gia Shasta-Trinity cho thấy ngay cả một dự án tái trồng rừng được xem là thành công cũng nhỏ bé đến mức nào so với quy mô thiệt hại. Sau khi đám cháy Lava bùng phát vào tháng 6/2021 và thiêu rụi 25.000 mẫu Anh trên sườn bắc núi Shasta, các đội của Sở Lâm nghiệp cùng đối tác đã mất hơn ba mùa trồng cây, bắt đầu từ năm 2024, để trồng được 1,47 triệu cây con thông ponderosa và thông Jeffrey trên 2.769 mẫu Anh, theo thông cáo của Sở Lâm nghiệp Mỹ. Đó là một tỷ lệ tái phủ đáng khích lệ về mặt kỹ thuật — nhưng chỉ bằng một phần nhỏ diện tích bị cháy, và tốn nhiều mùa làm việc với các đội từ mười đến mười lăm người cùng các nhà thầu tư nhân như Gonzalez Forestry, Imperial Forestry và Absolute Forestry.
Ở quy mô lớn hơn, Vườn rừng gỗ đỏ Big Basin — nơi đám cháy CZU Lightning Complex năm 2020 đã thiêu rụi 97% diện tích và phá hủy gần như toàn bộ cơ sở hạ tầng — cho thấy chi phí tái thiết khổng lồ mà cháy rừng để lại ngay cả khi không tính riêng phần trồng cây. Cơ quan Công viên Tiểu bang California vừa phê duyệt kế hoạch phục hồi trị giá 370 triệu USD cho công viên này, theo KSBW, với việc dời toàn bộ trung tâm đón khách và bãi đậu xe ra cách khu rừng cổ thụ khoảng ba dặm để giảm rủi ro cháy trong tương lai. Dự án dự kiến mất tới năm năm chỉ để bắt đầu thi công. Nếu một công viên biểu tượng, được công chúng và truyền thông chú ý, còn cần nửa thập niên để lên kế hoạch phục hồi, thì hàng triệu mẫu Anh rừng quốc gia ít nổi bật hơn gần như chắc chắn sẽ phải chờ lâu hơn nhiều, hoặc không bao giờ được ưu tiên.
Chính trị ngân sách California đang đi ngược chiều với nhu cầu thực tế
Chiến lược tái trồng rừng dự thảo của bang kêu gọi tăng quy mô tái trồng thêm 35% mỗi năm để đạt mục tiêu 280.000 mẫu Anh mỗi năm bắt đầu từ năm 2030, theo KQED. Nhưng đúng vào lúc cần tăng tốc, các cơ quan quản lý khí hậu của bang lại bỏ phiếu vào tháng 5/2026 để cải tổ một chương trình khí hậu chủ chốt theo cách có thể làm giảm mạnh hoặc xóa sổ tới 200 triệu USD mỗi năm dành cho khả năng chống chịu cháy rừng. Trái phiếu khí hậu Proposition 4 có phân bổ 1,5 tỷ USD cho khả năng chống chịu cháy rừng và rừng, nhưng đây là khoản tiền một lần, không phải nguồn tài trợ ổn định hàng năm để duy trì đội ngũ nhân sự và ngân hàng hạt giống lâu dài. Nói cách khác, bang đang đặt cược vào các khoản trái phiếu ngắn hạn để bù đắp cho việc cắt giảm một nguồn thu dài hạn — một công thức gần như chắc chắn tạo ra thêm những khoảng trống ngân sách theo chu kỳ, đúng kiểu đã từng khiến trung tâm Davis đóng cửa gần hai thập niên trước.
Cháy rừng đang tự tạo ra thời tiết khiến chúng khó kiểm soát hơn
Một phần lý do khoảng cách giữa diện tích cháy và diện tích trồng lại ngày càng nới rộng nằm ở chỗ bản thân các đám cháy đang trở nên khó lường hơn về mặt vật lý. Tại Pháp, hàng chục ngàn người đã phải sơ tán khỏi khu vực Gironde quanh Bordeaux khi các đám cháy được tiếp sức bởi mây tích dông do cháy tạo ra (pyrocumulonimbus, còn gọi là mây lửa) — hiện tượng mà chính đám cháy cung cấp năng lượng để hình thành một đám mây dông thực thụ, theo BBC. Gió xoáy do các đám mây lửa này tạo ra có thể thổi bay tàn lửa đi khắp hướng, khiến đám cháy khó dự đoán và khó dập hơn, trong khi sét từ chính đám mây đó có thể châm ngòi cho những đám cháy mới. Đây không phải hiện tượng chỉ xảy ra ở châu Âu — nó minh họa cho một xu hướng khí hậu chung: cháy rừng ngày càng tạo ra điều kiện khiến chính chúng lan rộng nhanh và khó lường hơn, và California, với địa hình đồi núi khô hạn, không miễn nhiễm với cơ chế này. Một phân tích gần đây được KQED trích dẫn ước tính rằng đến năm 2071, một nửa diện tích rừng của California có thể biến mất hoàn toàn.
Ai gánh chịu khoảng trống này rõ nhất
Gánh nặng của khoảng cách tái trồng rừng không rơi đều lên mọi cộng đồng. Theo thước đo nghèo California (California Poverty Measure), vốn tính đến cả chi phí sinh hoạt lẫn các chương trình an sinh xã hội, có tới 7,4 triệu người California, tương đương 19,4% dân số, đang sống trong cảnh nghèo, theo Patch. Đáng chú ý, hai trong số các quận có tỷ lệ nghèo cao nhất bang — Tulare với 20,3% và Fresno với 19,6% — nằm ngay trong hoặc sát vành đai rừng chân núi Sierra Nevada, khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của các đợt cháy rừng lớn thập niên qua. Đây là những cộng đồng ít có khả năng tự bỏ tiền túi cho việc trồng lại rừng trên đất tư, càng phụ thuộc vào ngân sách công vốn đang bị cắt giảm và trì hoãn.
Đối với các gia đình gốc Việt sở hữu đất nông trại hoặc trang trại nhỏ ở vùng chân núi Sierra và khu vực Bắc California — nơi không hiếm những chủ vườn cây ăn trái hay trang trại nhỏ đến từ cộng đồng người Việt ở các thị trấn như Fresno hay Merced — khoảng cách tái trồng rừng không phải là một con số trừu tượng trên báo cáo của bang. Nó có nghĩa là đất bị cháy trơ trụi có thể phải chờ nhiều năm, thậm chí cả thập niên, trước khi có bất kỳ chương trình hỗ trợ trồng lại nào tới được cửa nhà họ, trong khi phí bảo hiểm cháy rừng ở California tiếp tục leo thang bất kể đất có được phục hồi hay không.
Nhận định
Vấn đề cốt lõi ở đây không phải là California thiếu ý chí chính trị để tái trồng rừng — cả chính quyền liên bang lẫn bang đều đã công bố mục tiêu, chiến lược, và các khoản trái phiếu. Vấn đề là mô hình tài trợ theo chu kỳ ngân sách hoàn toàn không tương thích với nhịp độ sinh học và tổ chức của việc phục hồi rừng: cây con cần một đến hai năm để ươm, nhân sự lành nghề cần nhiều năm để đào tạo và giữ chân, còn ngân hàng hạt giống cần hàng chục năm đầu tư liên tục để đạt quy mô cần thiết. Mỗi lần một chính quyền cắt giảm nhân sự hay một cơ quan khí hậu cắt giảm nguồn thu ổn định, đồng hồ tái thiết bị đẩy lùi lại vài năm — trong khi diện tích rừng bị cháy trơ trụi vẫn tiếp tục tăng mỗi mùa hè. Với tỷ lệ hiện tại — chỉ 8% diện tích rừng liên bang ngoài khu bảo tồn được trồng lại trong giai đoạn 2020 đến 2024, và một nghiên cứu gần đây cho thấy Sở Lâm nghiệp Mỹ chỉ tái trồng được 1,2% đất rừng California bị tàn phá từ năm 2016 đến năm 2023 — nếu không có một cơ chế tài trợ ổn định, tách khỏi biến động ngân sách hàng năm, California gần như chắc chắn sẽ tiếp tục thua trong cuộc đua này, và dự báo một nửa diện tích rừng bang biến mất vào năm 2071 sẽ không còn là kịch bản xa vời.
Đọc các bản tin gốc tại các liên kết nguồn bên dưới.