Năm 2017, California tăng thuế xăng thêm 12 xu mỗi gallon để cứu hệ thống đường sá xuống cấp. Khoản thu đó mang lại 1,5 tỷ USD mỗi năm cho các thành phố và quận sửa đường, theo CalMatters. Nhưng cái giá chính trị cũng rõ ràng không kém: một năm sau, cựu Thượng nghị sĩ Josh Newman mất ghế tái cử, trở thành lời cảnh báo thuộc loại kinh điển cho bất kỳ chính khách California nào định đưa thuế mới ra trước dân. Gần một thập niên sau, các thành phố ở Quận Cam đang lặp lại canh bạc đó — chỉ khác là lần này, khủng hoảng ngân sách đã cấp bách đến mức không còn nhiều đường lùi.
Mùa hè năm nay, nhiều thành phố Quận Cam bước vào mùa lập ngân sách với những khoản thâm hụt cấu trúc nhiều triệu USD, và ít nhất năm thành phố — Costa Mesa, Fullerton, Orange, Santa Ana và San Clemente — đã phải tính đến các biện pháp tăng thuế hoặc gia hạn thuế trên lá phiếu tháng 11, theo Voice of OC. Đây không phải là hiện tượng cô lập của riêng Quận Cam. Ở Orlando, Florida, Cảnh sát trưởng Quận Orange John Mina cũng buộc phải cắt giảm yêu cầu ngân sách ban đầu 508 triệu USD xuống còn 470 triệu USD, sau khi Thị trưởng Jerry Demings yêu cầu ông thu hẹp lại — một phần vì một tu chính án thuế bất động sản tiểu bang được dự báo sẽ khiến quận này mất 165 triệu USD thu ngân sách mỗi năm, theo Orlando Sentinel. Còn tại Illinois, chính quyền Quận Champaign đưa ra một câu hỏi thăm dò ý kiến không mang tính ràng buộc, hỏi thẳng cử tri: tăng thuế hay cắt việc, theo WANDTV. Từ Bờ Tây tới Trung Tây, các chính quyền địa phương Mỹ đang đồng loạt đẩy quyết định tài khóa khó khăn nhất của mình về phía cử tri — một chiến lược chia sẻ rủi ro chính trị, nhưng cũng là dấu hiệu cho thấy các hội đồng thành phố đã hết công cụ dễ dàng.
Cử tri California không mù quáng phản đối thuế, nhưng họ trừng phạt rất rõ những đề xuất thiếu lợi ích cụ thể.
Costa Mesa và cái giá của 40 năm không điều chỉnh
Costa Mesa là ví dụ rõ nhất cho việc trì hoãn cải cách thuế có thể tích tụ thành vấn đề lớn tới mức nào. Thuế giấy phép kinh doanh của thành phố này chưa hề thay đổi từ năm 1985 — mức trần tối đa vẫn dừng ở 200 USD một năm, bất kể doanh nghiệp lớn nhỏ, theo Voice of OC. Với mức thuế lỗi thời đó, thành phố chỉ thu được khoảng 1 triệu USD mỗi năm trong khi đối mặt thâm hụt dự kiến gần 2 triệu USD trong năm tài khóa 2027-2028, có thể phình lên gần 5 triệu USD vào năm 2029-2030.
Hội đồng thành phố Costa Mesa đã bỏ phiếu 5-2 vào ngày 17/3/2026 để đưa ra biện pháp nâng mức trần thuế giấy phép kinh doanh lên tới 15.000 USD một năm cho các doanh nghiệp có doanh thu gộp trên 30 triệu USD — nhóm này chỉ có khoảng 120 doanh nghiệp nhưng dự kiến mang lại 5,6 triệu USD thu ngân sách hàng năm cho thành phố. Hai thành viên hội đồng Jeff Pettis và Mike Buley bỏ phiếu chống. Đáng chú ý là thành phố từng cân nhắc tăng thuế khách sạn nhưng rút lại sau khi các chủ khách sạn địa phương phản ứng — một chi tiết cho thấy cách các nhóm lợi ích có tổ chức, có nguồn lực vận động thường thắng trong các cuộc tranh luận ngân sách, trong khi gánh nặng cuối cùng bị dồn về nhóm doanh nghiệp lớn hơn, ít có tiếng nói phản kháng tập thể.
Orange: từ Measure Z thất bại đến nguy cơ phá sản 2029
Nếu Costa Mesa cho thấy sự trì hoãn kéo dài bốn thập niên, thì thành phố Orange lại là câu chuyện về một thất bại chính trị gần đây vẫn còn ám ảnh hội đồng thành phố. Năm 2024, cử tri Orange đã bác bỏ Measure Z — biện pháp lẽ ra tăng thuế bán hàng 0,5% trong 10 năm, theo Los Angeles Times. Hai năm sau, các nhà tư vấn do thành phố thuê cảnh báo rằng Orange có thể đối mặt nguy cơ phá sản sớm nhất vào năm 2029 nếu không có thay đổi, và họ khuyến nghị một mức tăng thuế bán hàng 1% làm giải pháp thu ngân sách ngắn hạn.
Hội đồng thành phố Orange đã ba lần liên tiếp không thể thống nhất đưa biện pháp thuế bán hàng 1% này vào lá phiếu, chủ yếu vướng ở tranh cãi về thời hạn áp dụng — 10 năm, 12 năm, 15 năm hay 20 năm. Thị trưởng Dan Slater ủng hộ mốc 10 năm, còn nghị viên Jon Dumitru muốn 12 năm; một cuộc bỏ phiếu cần đa số hai phần ba trong hội đồng bảy người cho đề xuất 12 năm đã hụt đúng một lá phiếu. Cuối cùng thành phố buộc phải tạm gác lại quyết định cho tới phiên họp kế tiếp, trong khi thời hạn chót để đưa biện pháp vào lá phiếu tháng 11 là ngày 14/7. Nếu được cử tri thông qua, mức tăng 1% này có thể mang về khoảng 37 triệu USD mỗi năm cho ngân sách chung của thành phố — một con số đủ lớn để giải thích vì sao hội đồng thành phố sẵn sàng để một cuộc tranh luận nội bộ về vài năm chênh lệch thời hạn kéo dài qua ba phiên họp liên tiếp.
Sự khác biệt giữa Orange năm 2024 và Orange năm 2026 nằm ở mức độ khẩn cấp. Một biện pháp thuế bị bác bỏ khi ngân sách còn dư địa xoay xở là chuyện chính trị thông thường; một biện pháp thuế bị bác bỏ khi thành phố đứng trước cảnh báo phá sản cụ thể từ chính các nhà tư vấn mà hội đồng thuê, lại là một rủi ro tài khóa thật sự. Cử tri Orange lần này sẽ phải cân nhắc không phải giữa việc đóng thêm thuế hay không, mà giữa việc đóng thêm thuế hay chấp nhận thành phố mình có thể rơi vào tình trạng mất khả năng chi trả trong vòng chưa đầy một thập niên.
Santa Ana chọn con đường ít rủi ro hơn — nhưng không hề nhẹ nhàng
Trong khi Orange và Costa Mesa xin cử tri chấp thuận thuế mới, Santa Ana chọn một chiến lược khác: giữ nguyên mức thuế hiện tại thay vì để nó tự giảm dần. Measure X — thuế bán hàng 1,5% mà cử tri Santa Ana thông qua năm 2018 — theo lộ trình ban đầu sẽ giảm xuống 1% trong vài năm tới và biến mất hoàn toàn vào năm 2039, theo Voice of OC. Thành phố nay hỏi cử tri liệu có nên giữ mức 1,5% đó vĩnh viễn, đưa tỷ lệ thuế bán hàng chung của Santa Ana lên 9,25% — mức cao nhất toàn Quận Cam, theo Los Angeles Times.
Về mặt tâm lý cử tri, yêu cầu duy trì một mức thuế đã tồn tại tám năm thường dễ được chấp thuận hơn là đề xuất một khoản thuế hoàn toàn mới, vì nó không tạo cảm giác “tăng thêm” trong hóa đơn hàng ngày. Đây cũng là lý do vì sao chiến lược của Santa Ana có xác suất thành công cao hơn chiến lược của Orange, dù cả hai đều nhằm giải quyết cùng một loại thâm hụt cấu trúc.
Ai gánh chịu, và vì sao khu thương mại người Việt là nơi cảm nhận rõ nhất
Quận Cam là nơi tập trung cộng đồng người Mỹ gốc Việt lớn nhất tại Hoa Kỳ, theo Saigon Sentinel, và phần lớn các biện pháp thuế nói trên sẽ chạm trực tiếp vào các khu vực có mật độ doanh nghiệp gốc Việt cao — từ Westminster, Garden Grove cho tới các tuyến đường thương mại quanh Little Saigon ở Santa Ana. Thuế bán hàng tăng thêm không phân biệt quốc tịch hay ngôn ngữ của người mua; nó cộng thẳng vào giá mỗi tô phở, mỗi món hàng tại siêu thị, mỗi dịch vụ làm nail. Với các chủ doanh nghiệp nhỏ gốc Việt vốn đã cạnh tranh khốc liệt về giá, một điểm phần trăm thuế bán hàng có thể là khác biệt giữa giữ khách quen và mất khách sang thành phố lân cận có thuế thấp hơn — chính là kiểu tính toán mà cử tri Westminster đã từng chấp nhận khi thành phố này nâng thuế bán hàng lên 9,25% hai năm trước mà không đặt thời hạn cố định, theo Los Angeles Times.
Riêng với biện pháp thuế giấy phép kinh doanh của Costa Mesa, tác động lên các tiệm ăn, salon hay văn phòng nhỏ của người Việt sẽ gần như không đáng kể, vì ngưỡng 15.000 USD chỉ áp dụng cho doanh nghiệp có doanh thu gộp trên 30 triệu USD một năm — một nhóm nhỏ 120 doanh nghiệp thường là chuỗi lớn hoặc tập đoàn, không phải các cơ sở gia đình điển hình trong cộng đồng. Điều này cho thấy không phải mọi biện pháp thuế trên lá phiếu đều tạo gánh nặng đồng đều: thuế bán hàng đánh vào mọi giao dịch tiêu dùng, còn thuế giấy phép kinh doanh theo bậc doanh thu lại nhắm chọn lọc vào phân khúc doanh nghiệp lớn.
Vì sao một số thành phố chọn rút lui thay vì đánh cược
Không phải thành phố nào ở Quận Cam cũng chọn con đường ra lá phiếu. Fullerton đã quyết định không theo đuổi đề xuất tăng thuế nửa xu cho sửa đường, và thay vào đó cắt 35 vị trí đang trống, giảm giờ hoạt động thư viện, giảm an ninh tại các cơ sở công, theo Voice of OC. Laguna Beach cũng bỏ hẳn ý định đưa thuế khách sạn, thuế giấy phép kinh doanh hay thuế bán hàng ra lá phiếu sau khi hội đồng thành phố không đạt được đồng thuận.
Sự khác biệt này phản ánh một tính toán chính trị thực tế: đưa một biện pháp thuế ra lá phiếu mà thất bại còn tệ hơn không đưa ra gì cả, vì nó tiêu tốn vốn chính trị của hội đồng thành phố mà không giải quyết được thâm hụt. Các thành phố có đủ dư địa cắt giảm dịch vụ — như Fullerton với việc giảm giờ thư viện — chọn con đường ít rủi ro chính trị hơn, dù cái giá là chất lượng dịch vụ công giảm sút trực tiếp và ngay lập tức, thay vì một khoản thu chưa chắc được cử tri thông qua.
Bài học từ 2017 vẫn còn nguyên giá trị
Câu chuyện thuế xăng năm 2017 dạy một điều mà các thành phố Quận Cam năm nay buộc phải nhớ: cử tri California không mù quáng phản đối thuế, nhưng họ trừng phạt rất rõ những chính khách gắn tên mình với các khoản thuế mới nếu lợi ích không được truyền đạt cụ thể. Ở cấp tiểu bang, hiện có một đề xuất khác đang âm thầm định hình lại toàn bộ triết lý thu thuế giao thông — dự luật AB 1421 do Chủ tịch Ủy ban Giao thông Hạ viện Lori Wilson đề xuất, nhằm nghiên cứu việc thay thuế xăng bằng phí theo số dặm lái xe, sau khi Ủy ban Giao thông California ước tính tiểu bang có thể hụt tới 216 tỷ USD tài trợ bảo trì đường sá trong mười năm tới, theo CalMatters. Dự luật này được cả nghiệp đoàn lao động và Hiệp hội Chăn nuôi California — một tổ chức thường gắn với phe bảo thủ — cùng ủng hộ, cho thấy khi thâm hụt cấu trúc đủ lớn, ranh giới chính trị truyền thống bắt đầu mờ đi.
Các biện pháp thuế ở Costa Mesa và Santa Ana có lợi thế rõ ràng hơn Orange: chúng đánh vào nhóm hẹp (doanh nghiệp lớn) hoặc chỉ duy trì mức thuế đã quen thuộc, thay vì áp thêm gánh nặng mới lên toàn thể cử tri. Ngược lại, Orange đang lặp lại chính kiểu đề xuất từng bị Measure Z bác bỏ năm 2024, chỉ khác về mức độ khẩn cấp tài khóa — và mức độ khẩn cấp đó, dù có thật, không tự động chuyển thành sự đồng thuận của cử tri. Nếu Orange không tìm được cách trình bày rõ hậu quả cụ thể của việc không hành động — chứ không chỉ lặp lại cảnh báo phá sản trừu tượng — biện pháp thuế bán hàng 1% của thành phố này có nguy cơ đi theo vết xe của Measure Z, và khi đó, cảnh báo phá sản năm 2029 sẽ không còn là giả thuyết của các nhà tư vấn mà trở thành một cuộc khủng hoảng thật sự mà hội đồng thành phố phải đối mặt bằng cắt giảm dịch vụ, đúng như những gì Fullerton đã buộc phải làm trước khi tới lượt mình ra lá phiếu.