Ba mươi năm sau khi bị kết án tù chung thân không ân xá vì thuê người giết chồng, bà Susan Bustamante, 71 tuổi, vẫn đi đi về về giữa Quận Cam và Sacramento để vận động cho một dự luật mà chính bà thừa nhận sẽ không giúp được mình. Đó là nghịch lý trung tâm của câu chuyện đang diễn ra tại cơ quan lập pháp California: một phụ nữ từng ngồi tù ba thập niên đang tranh đấu cho những người khác, chứ không phải cho bản thân.
Câu chuyện của bà Bustamante là điểm khởi đầu để hiểu vì sao dự luật này tồn tại. Theo lbpost.com, năm 1987 bà bị kết án tù chung thân sau khi bị buộc tội thuê anh trai giết chồng, ông Steven Bustamante, và giúp phi tang xác để nhận 100.000 USD tiền bảo hiểm nhân mạng. Bà nói rằng tại phiên xử kéo dài hai ngày, bà không được phép trình bày với bồi thẩm đoàn về việc bị chồng bạo hành và đe dọa giết. Ba mươi năm sau, cựu Thống đốc California Jerry Brown ân giảm án cho bà vào năm 2017, và bà được trả tự do vào năm 2018 — theo cả lbpost.com và 102.7 KIIS-FM, người đã xác nhận việc ân giảm này diễn ra cùng năm.
Người khởi xướng phong trào vận động cho AB 910 lại chính là người không đủ điều kiện được hưởng lợi từ nó.
Từ phiên tòa không được kể chuyện đến một dự luật mang tên AB 910
Năm 2023, bà Bustamante lần đầu ra làm chứng trước cơ quan lập pháp California về nhu cầu cần có một đạo luật cho phép nạn nhân bạo hành trình bày đầy đủ hoàn cảnh của mình trước tòa. Kể từ đó, mỗi năm ít nhất một trong hai ủy ban an toàn công cộng của cơ quan lập pháp đã thông qua các phiên bản dự luật tương tự, nhưng rồi một ủy ban ngân sách lại bác bỏ nó — một chu kỳ lặp lại suốt bốn năm liên tiếp. Đây không phải là chuyện hiếm: hai ủy ban ngân sách của cơ quan lập pháp California họp hai lần mỗi năm để loại bỏ hàng trăm dự luật mà không cần tranh luận công khai, một cơ chế thường được gọi là ‘nghĩa địa dự luật’ trong giới quan sát Sacramento.
Phiên bản năm nay có tên Assembly Bill 910, do dân biểu Mia Bonta, Đảng Dân chủ đại diện Oakland, bảo trợ. Theo 102.7 KIIS-FM, dự luật sẽ cho phép nạn nhân của buôn người, bạo hành gia đình hoặc bạo lực tình dục sử dụng sang chấn của mình như một lý lẽ biện hộ pháp lý khi bị truy tố tội bạo lực, với ngoại lệ cho đa số các vụ giết người. Những người đã bị kết án trước đây sẽ có thể nộp đơn xin tòa hủy bỏ bản án; nếu được chấp thuận, hồ sơ bắt giữ và kết án sẽ được xử lý như chưa từng xảy ra, hồ sơ vụ án bị niêm phong và tiêu hủy, còn các khoản tiền phạt và bồi thường chưa trả sẽ được xóa bỏ, theo lbpost.com.
Điều đáng chú ý là bản thân bà Bustamante — người khởi xướng phong trào — lại thừa nhận mình sẽ không đủ điều kiện để được hủy bản án theo dự luật này. Đó là một chi tiết cho thấy giới hạn thực tế của AB 910: nó không phải là cánh cửa mở toang cho mọi người từng bị bạo hành mà từng phạm tội bạo lực, mà là một cơ chế hẹp, có điều kiện, chủ yếu dành cho những trường hợp cụ thể trong tương lai hơn là sửa sai cho quá khứ.
Ranh giới giữa ‘được nói lên sự thật’ và ‘được miễn trách nhiệm’
Hiện tại, luật California đã cho phép bị cáo trình bày về việc mình từng bị bạo hành và mời chuyên gia giải thích ảnh hưởng của sang chấn đến hành vi; thẩm phán cũng có thể xem xét lịch sử bị buôn người hoặc bạo hành gia đình khi tuyên án. Đây chính là điểm mà phía phản đối — cảnh sát và công tố viên — bám vào để lập luận rằng dự luật là không cần thiết.
Ông Greg Totten, cựu công tố viên trưởng Quận Ventura và hiện đứng đầu hiệp hội công tố viên tiểu bang, cho rằng việc để bị cáo thoát khỏi trách nhiệm đối với tội bạo lực là một vấn đề đáng lo ngại, và nhấn mạnh rằng bị cáo đã có quyền lập luận về việc bị bạo hành hoặc buôn người trong các phiên tuyên án, theo lbpost.com. Lập luận của cảnh sát và công tố viên, theo 102.7 KIIS-FM, còn mở rộng sang lo ngại rằng dự luật có thể khiến hệ thống tòa án bị quá tải bởi làn sóng đơn xin hủy bản án.
Phía ủng hộ phản bác rằng khoảng cách giữa ‘được trình bày trong phiên tuyên án’ và ‘được dùng làm lý lẽ biện hộ chính thức trước bồi thẩm đoàn’ là rất lớn. Một lời khai giảm nhẹ tại tòa không thay đổi bản chất của tội danh; còn một lý lẽ biện hộ hợp pháp có thể thay đổi cả kết quả xét xử. Đó là lý do vì sao ít nhất 17 tổ chức, trong đó có ACLU California Action và Văn phòng Biện hộ Công Cộng San Francisco, đứng ra ủng hộ AB 910, theo lbpost.com. Bà Leigh LaChapelle, giám đốc chính sách và vận động tại Liên minh Xóa bỏ Nô lệ và Buôn người, lập luận rằng ngay cả khi chỉ một người được hưởng lợi từ dự luật, cái giá xã hội phải trả để duy trì cơ chế này vẫn xứng đáng.
Điểm mấu chốt cần phân biệt rõ: bên ủng hộ khẳng định rất ít người bị kết án tội bạo lực sẽ thực sự đủ điều kiện theo luật mới — đây là tuyên bố của phía vận động, chưa được một cơ quan độc lập kiểm chứng bằng số liệu cụ thể. Ngược lại, lo ngại của giới công tố về nguy cơ quá tải tòa án cũng là dự đoán, không phải dữ liệu đã xảy ra. Cả hai phía đang tranh luận trên nền tảng suy đoán, vì California chưa có tiền lệ vận hành cơ chế tương tự ở quy mô lớn để đo lường thực tế.
Ai sẽ quyết định số phận của AB 910
Thời điểm kế tiếp mang tính quyết định: Ủy ban Ngân sách Thượng viện, dưới quyền chủ tịch là Thượng nghị sĩ Sabrina Cervantes, Đảng Dân chủ đại diện Riverside, dự kiến sẽ xem xét dự luật vào tháng tới, theo lbpost.com. Đây chính là ‘nút thắt cổ chai’ đã bóp nghẹt các phiên bản trước của dự luật suốt bốn năm qua. Nếu lịch sử lặp lại, AB 910 có thể chết lặng lẽ trong phòng họp ủy ban mà không cần một cuộc tranh luận công khai nào — đúng như cơ chế vốn có của hai ủy ban ngân sách tại cơ quan lập pháp California.
Bà Bonta đã trình bày trước Ủy ban An toàn Công cộng Thượng viện rằng AB 910 là một dự luật về cơ hội thứ hai và về nhân phẩm, và cho rằng những người sống sót không nên phải trả giá suốt đời cho sự bạo hành mà họ từng gánh chịu — đây là lập luận của người bảo trợ dự luật, chưa phải là kết luận pháp lý đã được thông qua. Điều khiến năm nay khác với những năm trước là dự luật đã vượt qua ủy ban an toàn công cộng và tiến được xa hơn trong quy trình — nhưng ‘xa hơn’ không đồng nghĩa với ‘chắc chắn qua’.
Góc nhìn từ cộng đồng người Việt: khi bạo hành gia đình va vào rào cản pháp lý và văn hóa
Câu chuyện này chạm đến một thực tế mà nhiều tổ chức hỗ trợ nạn nhân bạo hành trong cộng đồng người Việt tại Nam California đã nói đến từ lâu: nạn nhân bạo hành gia đình trong các gia đình gốc Việt thường đối mặt với áp lực im lặng gấp đôi — vừa từ nỗi sợ hệ thống pháp luật Mỹ mà họ chưa hiểu rõ, vừa từ định kiến văn hóa coi chuyện gia đình là ‘chuyện trong nhà, đóng cửa dạy nhau’. Một phụ nữ gốc Việt tại Westminster, chẳng hạn, có thể đã sống nhiều năm trong một cuộc hôn nhân bạo hành mà không bao giờ trình báo, vì lo sợ bị cộng đồng đánh giá hoặc vì rào cản ngôn ngữ khi tiếp cận luật sư và tòa án. Nếu một ngày người đó bị đẩy vào tình huống phải tự vệ và đối mặt với truy tố, AB 910 — nếu được thông qua — sẽ mở ra một con đường pháp lý để hoàn cảnh bị bạo hành của họ được xem xét nghiêm túc hơn là chỉ như một tình tiết giảm nhẹ khi tuyên án.
Điều này cũng liên quan trực tiếp đến các tổ chức phi lợi nhuận gốc Việt chuyên hỗ trợ nạn nhân buôn người và bạo hành gia đình tại Quận Cam và Vùng Vịnh, những nơi đã nhiều lần lên tiếng về khoảng trống trong việc bảo vệ nạn nhân là người nhập cư — nhóm thường e ngại tiếp xúc với cảnh sát vì lo sợ ảnh hưởng đến tình trạng di trú. Một dự luật như AB 910, nếu được thông qua, sẽ không chỉ tác động đến các vụ án hình sự đơn lẻ, mà còn có thể thay đổi cách các tổ chức cộng đồng tư vấn cho nạn nhân về việc có nên trình báo hay tự vệ trong những tình huống nguy hiểm.
Kết luận: một cơ chế hẹp, nhưng là phép thử cho cách California định nghĩa lại trách nhiệm hình sự
Sau bốn năm bị ủy ban ngân sách chặn đứng, AB 910 đang ở gần cửa quyết định nhất từ trước đến nay, nhưng con đường phía trước vẫn hẹp và bất định. Bản chất của dự luật không phải là ‘giấy thông hành’ cho mọi tội ác, mà là một cơ chế có điều kiện, loại trừ hầu hết các vụ giết người và đòi hỏi nạn nhân phải chứng minh mối liên hệ trực tiếp giữa sang chấn và hành vi phạm tội. Trường hợp của chính bà Bustamante — người không đủ điều kiện hưởng lợi từ dự luật mà bà đã vận động suốt ba năm — là minh chứng rõ nhất cho việc AB 910 được thiết kế hướng tới tương lai hơn là sửa chữa quá khứ.
Dù kết quả tại Ủy ban Ngân sách Thượng viện tháng tới ra sao, cuộc tranh luận này đã buộc California phải đối diện với một câu hỏi khó: hệ thống tư pháp nên đối xử thế nào với những người phạm tội bạo lực trong hoàn cảnh chính họ từng là nạn nhân của bạo lực nghiêm trọng hơn. Đó không phải là câu hỏi có thể trả lời bằng một dự luật duy nhất, nhưng AB 910 là nơi mà California buộc phải đưa ra câu trả lời cụ thể đầu tiên.
Đọc các bản tin gốc tại các liên kết nguồn bên dưới.