Con số tử vong tại biên giới Ceuta đang tiến gần mốc 100 người, nhưng ngay giữa lúc đó, Morocco vẫn khẳng định mình không có lỗi. Đây không phải lần đầu tiên một thảm kịch biên giới giữa Tây Ban Nha và Morocco kết thúc bằng một cuộc đổ lỗi qua lại thay vì một cuộc điều tra rõ ràng. Mô hình này đã lặp lại suốt hơn một thập niên, và nó cho thấy một cơ chế sâu hơn: khi Liên minh châu Âu (EU) thuê Morocco làm ‘lá chắn’ ngăn di dân, trách nhiệm giải trình cũng bị đẩy ra ngoài biên giới EU luôn.
Theo NPR, hàng chục ngàn người di dân đã tràn qua từ Morocco vào lãnh thổ Ceuta của Tây Ban Nha, và bốn ngày sau, số người chết đã gần chạm mốc 100. Cùng lúc đó, chính phủ Morocco phủ nhận trách nhiệm về những gì xảy ra tại biên giới của mình.
Khi EU thuê Morocco làm lá chắn ngăn di dân, trách nhiệm giải trình cũng bị đẩy ra ngoài biên giới của khối này.
Một cơ chế được xây dựng để không ai phải chịu trách nhiệm
Mối quan hệ hợp tác biên giới giữa Rabat và Madrid không phải chuyện mới. Từ năm 2006, EU đã cấp cho Morocco khoản hỗ trợ 80 triệu USD để quản lý biên giới, và Morocco cũng là quốc gia Địa Trung Hải đầu tiên ký Hiệp định Đối tác Di động với EU. Tuy nhiên, Morocco từ chối ký thỏa thuận tiếp nhận trở lại người di dân dù các cuộc đàm phán đã kéo dài từ năm 2000, theo The New Humanitarian.
Cơ chế này được nâng cấp mạnh sau năm 2022, khi EU khởi động Đối tác Hoạt động Chống Buôn người với Morocco và cam kết 1,4 tỷ EUR hỗ trợ nước này đến năm 2027, theo Morocco World News. Một báo cáo năm 2025 của Trung tâm Di cư Hỗn hợp (Mixed Migration Centre) được Morocco World News trích dẫn cho biết Morocco đã siết chặt đáng kể các cơ chế thực thi dọc các tuyến di cư sang châu Âu, giúp ngăn hàng chục ngàn vụ vượt biên bất hợp pháp kể từ đầu năm 2023. Nói cách khác, Morocco không phải là bên bị kiểm soát, mà là bên được EU trả tiền để kiểm soát người khác. Khi một vụ chết người xảy ra ngay trên đường dây đó, không có cơ quan giám sát độc lập nào đứng ra chịu trách nhiệm cả — chỉ có hai chính phủ, mỗi bên đưa ra một con số khác nhau.
Lịch sử đã từng lặp lại, tại Melilla
Kịch bản hiện tại gần như là bản sao của những gì xảy ra tại Melilla, enclave khác của Tây Ban Nha ở Bắc Phi. Theo dw.com, vào tháng 6/2022, gần 2.000 người di dân từ vùng châu Phi hạ Sahara đã cố vượt hàng rào biên giới Melilla và xảy ra một vụ giẫm đạp trong lúc xung đột với lực lượng an ninh Morocco và Tây Ban Nha. Tổ chức Amnesty International nói có 37 người chết và 76 người mất tích, trong khi Morocco công bố con số 23 người chết, và Tây Ban Nha khẳng định không có ai chết trên lãnh thổ của mình.
Một năm sau, Tổng thư ký Amnesty International, bà Agnes Callamard, cáo buộc cả hai chính phủ vừa phủ nhận trách nhiệm vừa ngăn cản việc tìm ra sự thật, với xác người vẫn còn nằm trong nhà xác và các mộ chưa xác định danh tính. Cơ quan công tố Tây Ban Nha đã đóng hồ sơ vụ này vào tháng 12/2022, tuyên bố không tìm thấy chứng cứ hành vi sai trái của lực lượng an ninh Tây Ban Nha. Bốn năm sau, khuôn mẫu ấy đang tái diễn gần như y hệt tại Ceuta: hai chính phủ, hai con số, và một lời phủ nhận chung.
Ceuta 2026: hai con số, một cuộc phủ nhận
Sự khác biệt về số liệu lần này còn rõ hơn. Theo NBC News, chính phủ Tây Ban Nha công bố con số tử vong là 67 người vào ngày 27/7/2026, bao gồm người chết đuối và người thiệt mạng trong một vụ giẫm đạp tại đê chắn sóng, nhưng giới chức Ceuta lại nói với Sky News rằng con số thực tế là 86 người. Đến ngày 3/8/2026, theo The Financial Express, ít nhất 72 người đã chết và thêm 5 xác được tìm thấy dọc bờ biển Ceuta, trong khi nhà xác thành phố đã tiếp nhận 88 xác — bao gồm cả những người chết trong các đợt vượt biên nhỏ hơn, bằng đường bơi ban đêm nguy hiểm, trong hai tuần trước đó. Lãnh đạo Ceuta, ông Juan Jesus Vivas, cũng cho biết Morocco đang vớt thêm xác trên biển nhưng chưa công bố thông tin chính thức nào.
Quy mô của đợt vượt biên cũng gây sốc: hơn 50.000 người tràn vào Ceuta bằng đường bộ và đường biển trong đợt sóng bắt đầu từ ngày 31/7/2026. Tuy nhiên, phần lớn đã quay trở lại Morocco chỉ trong vòng 48 giờ, với hơn 48.000 người hồi hương theo số liệu của chính quyền Tây Ban Nha. Để đối phó, Tây Ban Nha tăng cường tuần tra cảnh sát và quân đội, đồng thời lắp đặt một rào chắn nổi dài 500 mét ngoài khơi Ceuta vào ngày 2/8/2026.
Khủng hoảng ngoại giao trong lòng EU
Cuộc khủng hoảng Ceuta không chỉ là vấn đề song phương giữa Madrid và Rabat, nó đã kéo cả EU vào một cuộc tranh cãi gay gắt về chia sẻ trách nhiệm biên giới. Theo NBC News, 22 quốc gia thành viên EU — trong đó có Ý, Đức, Hà Lan và Ba Lan — đã ký một lá thư yêu cầu triệu tập gấp một cuộc họp online giữa các bộ trưởng nội vụ, cảnh báo rằng nếu để hình thành cảm giác việc nhập cảnh bất hợp pháp vào EU là khả thi, điều đó sẽ khuyến khích thêm nhiều vụ vượt biên khác và làm suy yếu chính sách di cư chung.
Thủ tướng Ý Giorgia Meloni đe dọa đình chỉ hiệp định Schengen không biên giới với Tây Ban Nha, và theo The Financial Express, Ý sau đó thực sự đã ngưng chế độ đi lại miễn hộ chiếu Schengen với Tây Ban Nha trong một tháng. Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sánchez phản bác gay gắt, cho rằng lời kêu gọi loại Tây Ban Nha khỏi khối Schengen xuất phát từ định kiến, tin giả, sự thiếu hiểu biết hoặc động cơ chính trị, và nhấn mạnh an ninh biên giới ngoài của EU là trách nhiệm chung của toàn khối, không chỉ của các nước tiền tuyến.
Điều đáng chú ý là cuộc khủng hoảng này bùng lên đúng vào lúc Tây Ban Nha và Pháp đang phải vật lộn với một mùa hè cháy rừng lịch sử. Theo Ideastream, các đám cháy ở vùng Gironde của Pháp và các vùng Madrid, Ávila, Castellón của Tây Ban Nha đã buộc hơn 300.000 người phải di tản khỏi nhà, trong khi cơ quan khí tượng Tây Ban Nha Aemet dự báo mùa hè 2026 sẽ là mùa hè nóng nhất từng được ghi nhận ở nước này. Nguồn lực an ninh và cứu hộ của Tây Ban Nha, vốn đã bị kéo mỏng vì cháy rừng, lại phải tiếp tục căng ra đối phó với một cuộc khủng hoảng di cư quy mô lớn cùng lúc — một sự trùng hợp làm phức tạp thêm khả năng phản ứng nhất quán của chính quyền Madrid.
Vì sao lời phủ nhận của Morocco không phải là điều bất ngờ
Nhìn vào chuỗi sự kiện từ 2015 đến nay, việc Morocco phủ nhận trách nhiệm không phải là một phản ứng bất thường, mà là một chiến lược đã được kiểm chứng có hiệu quả về mặt ngoại giao. Theo Morocco World News, quan hệ Rabat-Madrid từng trải qua một cuộc khủng hoảng nghiêm trọng vào năm 2021 sau khi Tây Ban Nha tiếp nhận lãnh đạo Mặt trận Polisario Ibrahim Ghali để điều trị y tế, khiến Madrid sau đó phải cách chức Ngoại trưởng Arancha González Laya trong nỗ lực hạ nhiệt căng thẳng. Kể từ khi Tây Ban Nha ủng hộ Kế hoạch Tự trị của Morocco cho Tây Sahara vào năm 2022, mối quan hệ hai nước đã được Bộ Nội vụ Tây Ban Nha ca ngợi là ‘mẫu mực’, và số vụ vượt biên bất hợp pháp vào Tây Ban Nha đã giảm 42,6%, xuống còn 36.775 người trong năm 2025, so với 64.019 người năm 2024.
Nói cách khác, Morocco hiện là một đối tác không thể thiếu của EU trong việc kiểm soát di cư, và điều đó cho Morocco đủ đòn bẩy để không cần thừa nhận sai sót ngay cả khi số người chết ở biên giới của mình lên tới hàng chục người. Trong khi đó, Tây Ban Nha cũng có lợi ích riêng để giảm nhẹ con số tử vong, vì chính quyền Sánchez đang phải bảo vệ chương trình hợp pháp hóa hơn nửa triệu người di dân không giấy tờ trước cáo buộc rằng chính sách cởi mở đó đã khuyến khích cuộc tràn biên này. The Financial Express ghi nhận Tây Ban Nha đã bác bỏ cáo buộc đó, khẳng định người vào Ceuta bất hợp pháp không thể di chuyển tiếp sang lục địa Tây Ban Nha hay các nước Schengen khác.
Vì sao chuyện này không chỉ là chuyện của châu Âu
Đối với cộng đồng người Việt tại Mỹ, đặc biệt là những gia đình đã từng vượt biển tìm tự do sau năm 1975, hình ảnh hàng ngàn người liều mạng vượt hàng rào, đê chắn sóng hay bơi qua eo biển ban đêm — như những gì The New Humanitarian ghi nhận từ năm 2015 với chi phí vượt biên qua Melilla lên tới 5.000 USD mỗi người — gợi lại một ký ức tập thể về sự bấp bênh của những cuộc di cư không có lộ trình hợp pháp. Đây không phải để so sánh trực tiếp hai làn sóng di cư khác nhau về động cơ và thời điểm, nhưng nó nhắc rằng con số tử vong ở biên giới, dù là 67, 72 hay 86 người, luôn đại diện cho những cá nhân cụ thể mà danh tính thường bị chôn sâu dưới các cuộc tranh cãi số liệu giữa các chính phủ.
Về mặt chính sách, cách EU xử lý Ceuta cũng là một phép thử cho chính sách nhập cư và biên giới mà chính quyền liên bang Mỹ theo dõi sát, vì mô hình ‘thuê ngoài kiểm soát biên giới’ cho một nước thứ ba — trả tiền để nước láng giềng chặn người di cư trước khi họ chạm đến lãnh thổ mình — đang được nhiều chính phủ phương Tây, bao gồm cả Mỹ với các thỏa thuận với Mexico và các nước Trung Mỹ, xem là hình mẫu. Nếu mô hình này tiếp tục dẫn đến những vụ việc mà không ai chịu trách nhiệm rõ ràng, đó là bài học cho bất kỳ nền dân chủ nào định áp dụng công thức tương tự.
Kết luận: một khoảng trống trách nhiệm sẽ còn kéo dài
Không có dấu hiệu nào cho thấy vụ Ceuta sẽ kết thúc khác với vụ Melilla năm 2022: một cuộc điều tra song phương chiếu lệ, những con số tử vong không bao giờ được thống nhất, và cuối cùng, không bên nào bị quy trách nhiệm pháp lý. Khác biệt lớn nhất lần này là phản ứng chính trị ở cấp EU đã gay gắt hơn nhiều, với việc Ý thực sự đình chỉ Schengen và 22 nước ký thư yêu cầu họp khẩn. Tuy nhiên, phản ứng chính trị mạnh không đồng nghĩa với việc sẽ có một cơ chế giám sát độc lập ra đời. Khi cả Rabat và Madrid đều có lý do riêng để giảm nhẹ quy mô thảm kịch, và khi EU tiếp tục cần Morocco như một lá chắn biên giới hiệu quả, khả năng cao nhất là câu chuyện Ceuta sẽ theo đúng lối cũ: một vài tuần dư luận sôi sục, rồi im lặng, cho đến khi cuộc vượt biên kế tiếp lại xảy ra.
Đọc các bản tin gốc tại các liên kết nguồn bên dưới.