Cuộc bỏ phiếu ở Kansas hôm 4/8/2026 nghe có vẻ chỉ là chuyện thủ tục nội bộ về cách chọn thẩm phán, nhưng tác động của nó trải rộng đến nhiều nhóm người khác nhau. Với phụ nữ cần phá thai, kết quả này giữ nguyên một hệ thống tòa án đã từng bảo vệ quyền của họ. Với các nhóm vận động như ACLU Kansas và Planned Parenthood Great Plains Votes, đây là một chiến thắng trong cuộc chiến pháp lý kéo dài nhiều năm. Với các nhà tài trợ chính trị và chính khách Cộng hòa, đây là một thất bại trong chiến lược thay đổi tòa án bằng lá phiếu. Và với người dân ở các tiểu bang lân cận như Texas, Oklahoma và Missouri, nơi phá thai bị cấm gần như hoàn toàn hoặc từng bị cấm, Kansas vẫn là nơi họ có thể tìm đến: khoảng 15.000 trong hơn 20.000 ca phá thai tại Kansas năm 2024 là của người từ tiểu bang khác.
Đề xuất bị bác lần này sẽ xóa bỏ hội đồng thẩm định gồm luật sư và người ngoài ngành do các luật sư Kansas và thống đốc lựa chọn, thay bằng hình thức bầu trực tiếp thẩm phán Tòa Tối cao với nhiệm kỳ sáu năm. Theo Kansas Reflector, với 593.695 phiếu được kiểm đến 23 giờ 15 tối thứ Ba, khoảng 62% cử tri đã bỏ phiếu chống lại sửa đổi này.
Đây không phải là bỏ phiếu về phá thai, mà là bỏ phiếu về ai được quyền chọn người quyết định về phá thai.
Lịch sử: từ vụ bê bối 1956 đến cuộc chiến pháp lý về phá thai
Hệ thống chọn thẩm phán hiện tại của Kansas ra đời sau một vụ bê bối chính trị được gọi là vụ "tam trùng" (triple play). Theo Kansas Reflector, năm 1956 Thống đốc Cộng hòa Fred Hall thất bại trong vòng bầu cử sơ bộ, ứng viên Dân chủ George Docking thắng cử tổng thống tiểu bang, còn Chánh án Tòa Tối cao Cộng hòa Bill Smith từ chức trước khi một thống đốc Dân chủ có thể bổ nhiệm người thay thế, cho phép Thống đốc Hall sắp đặt người kế nhiệm. Trước năm 1958, cử tri Kansas vẫn bầu trực tiếp thẩm phán Tòa Tối cao; sau vụ bê bối đó, tiểu bang chuyển sang mô hình dùng một hội đồng thẩm định để đề xuất ứng viên cho thống đốc lựa chọn, theo KCUR. Hệ thống này đã tồn tại 68 năm trước lần sửa đổi bị bác vừa qua.
Câu chuyện phá thai bước vào bức tranh này từ năm 2019, khi Tòa Tối cao Kansas ra quyết định trong vụ Hodes, khẳng định hiến pháp tiểu bang bảo đảm quyền phá thai. Năm 2022, cử tri Kansas tiếp tục bác một đề xuất sửa đổi hiến pháp nhằm xóa bỏ quyền này, theo tường thuật của Wall Street Journal về cuộc bỏ phiếu bị bác khi đó. Sau thất bại đó, Tổng Chưởng lý Kris Kobach, khi còn là ứng viên cho vị trí này, đề xuất chuyển hướng sang việc thay đổi cách chọn thẩm phán, với mục tiêu "âm thầm và từ từ" đưa vào tòa án những thẩm phán có quan điểm chống phá thai, theo KCUR dẫn báo Wichita Eagle, nhằm cuối cùng lật ngược quyết định năm 2019.
Có phải chuyện thường thấy, hay đây là điều bất thường?
Nhìn vào lịch sử gần đây, cử tri Kansas đã ba lần trong vòng bốn năm được yêu cầu quyết định về những vấn đề liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến quyền phá thai qua lá phiếu, và cả ba lần đều bác đề xuất của phía muốn siết chặt kiểm soát. Năm 2022, tỷ lệ bác bỏ đề xuất xóa quyền phá thai là 60-40, còn lần này là khoảng 62% phản đối. Điều này cho thấy đây không phải là một xu hướng bất ngờ, mà là một mô hình lặp lại: cử tri Kansas, dù là tiểu bang nghiêng về Cộng hòa, liên tục từ chối các nỗ lực thay đổi cấu trúc pháp lý quanh vấn đề phá thai.
Tuy nhiên, cách thức lần này khác biệt: thay vì bỏ phiếu trực tiếp về quyền phá thai, đề xuất nhắm vào cơ chế chọn thẩm phán, một chiến lược gián tiếp hơn. Theo Douglas Keith, phó giám đốc tại Trung tâm Brennan cho Công lý, các cuộc bầu cử tòa án tiểu bang gần đây cho thấy chính trị tư pháp cấp tiểu bang đang bước vào giai đoạn gia tăng nhanh chóng. Ở Wisconsin, nơi thẩm phán Tòa Tối cao được bầu trực tiếp, các cuộc bầu cử tòa án năm 2023 và 2025 đã phá vỡ kỷ lục chi tiêu vận động. Nếu Kansas đã thông qua sửa đổi này, nó sẽ là thay đổi đầu tiên trong cách chọn Tòa Tối cao của một tiểu bang kể từ năm 2021 — nghĩa là một bước đi hiếm, không phải chuyện thường xảy ra ở cấp tiểu bang.
Bối cảnh rộng hơn: cuộc chiến quanh các tổ chức bầu cử
Cuộc bỏ phiếu ở Kansas diễn ra trong lúc các thể chế giám sát bầu cử ở cấp liên bang cũng đang bị xáo trộn. Cùng thời điểm, Tổng thống Trump đã sa thải toàn bộ ủy viên của Ủy ban Hỗ trợ Bầu cử Hoa Kỳ, cơ quan từng giải ngân hơn 1 tỷ USD tài trợ an ninh bầu cử từ năm 2018. Dù không trực tiếp liên quan đến Kansas, sự việc này cho thấy một xu hướng chung: các cơ chế vốn được thiết kế để trung lập hóa chính trị khỏi hệ thống bầu cử và tư pháp đang liên tục bị thách thức trên nhiều mặt trận khắp nước Mỹ.
Kết quả ở Kansas cũng nối tiếp một bức tranh quốc gia lớn hơn về phá thai sau khi Tòa Tối cao Mỹ ra quyết định trong vụ Dobbs năm 2022, chấm dứt gần 50 năm bảo vệ theo Roe v. Wade. Theo Reason Magazine, phá thai hiện bị cấm hoặc hạn chế nghiêm trọng ở 15 tiểu bang, khiến các tiểu bang còn giữ quyền phá thai như Kansas trở thành điểm đến của hàng chục ngàn người mỗi năm.
Đề xuất sửa đổi hiến pháp lần này có phải là về việc cấm phá thai trực tiếp không?
Không. Về mặt kỹ thuật, lá phiếu chỉ hỏi liệu có nên thay đổi cách chọn thẩm phán Tòa Tối cao Kansas, từ hệ thống hội đồng thẩm định sang bầu trực tiếp. Nhưng nhiều người ủng hộ sửa đổi này, bao gồm Tổng Chưởng lý Kris Kobach, từng công khai nói mục tiêu là tạo ra một tòa án có thể lật ngược quyết định năm 2019 bảo vệ quyền phá thai trong hiến pháp tiểu bang.
Phe ủng hộ sửa đổi đưa ra lý do gì?
Đảng Cộng hòa Kansas cho rằng việc bầu trực tiếp thẩm phán sẽ mang lại tính minh bạch và trách nhiệm cao hơn cho quá trình chọn thành viên tòa án, thay vì để một hội đồng thẩm định quyết định phía sau cánh cửa đóng kín.
Vì sao các nhóm dân quyền phản đối sửa đổi này?
ACLU Kansas, Planned Parenthood Great Plains Votes và Kansas Appleseed lo ngại rằng bầu cử thẩm phán trực tiếp sẽ mở đường cho các nhà tài trợ giàu có chi phối kết quả thông qua quảng cáo vận động, biến thẩm phán thành những người phải vận động chính trị như chính khách thay vì giữ vai trò trung lập.
Kết quả bỏ phiếu này có ý nghĩa gì với người ở các tiểu bang khác như Texas hay Oklahoma?
Kansas hiện là điểm đến của một tỷ lệ lớn người tìm phá thai từ các tiểu bang lân cận nơi luật lệ nghiêm ngặt hơn. Việc giữ nguyên hệ thống tòa án hiện tại đồng nghĩa quyền phá thai theo hiến pháp Kansas tiếp tục được duy trì, ít nhất trong ngắn hạn, điều này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tiếp cận dịch vụ của người dân từ các tiểu bang có luật cấm gần như hoàn toàn.
Đây có phải lần đầu tiên một tiểu bang cố thay đổi cách chọn thẩm phán để tác động đến phá thai?
Không hẳn là chưa từng có, nhưng đây là một chiến lược khá mới và hiếm ở cấp tiểu bang. Nếu được thông qua, đây sẽ là thay đổi đầu tiên trong cách chọn Tòa Tối cao của một tiểu bang kể từ năm 2021, cho thấy đây là một bước đi bất thường hơn là thông lệ.