Bản án tử hình vắng mặt: Vì sao Assad khó có ngày ra tòa thọ án

Lịch sử các phiên tòa xử vắng mặt những nhà lãnh đạo bị lật đổ cho thấy một quy luật quen thuộc: bản án tuyên trên giấy hiếm khi biến thành người thọ án sau song sắt. Trường hợp Bashar al-Assad không phải ngoại lệ. Theo The Guardian, giới chức Nga trước đây đã từ chối các yêu cầu dẫn độ liên quan đến ông và em trai Maher, dấu hiệu cho thấy Moscow không có ý định giao nộp hai nhân vật đang được họ bảo hộ.

Bản án mang tính biểu tượng nhiều hơn thực thi

Tòa Hình sự thứ Tư tại Damascus kết luận Assad đã sử dụng bộ máy nhà nước để phạm tội ác chống nhân loại, theo lời thẩm phán Fakhareddine al-Aryan được phát trực tiếp trên truyền hình nhà nước và được CNN dẫn lại. Cáo trạng đối với Assad, theo i24NEWS, bao gồm giết trẻ em có chủ đích, tra tấn và giam giữ tùy tiện. Tuy nhiên, vì Assad và Maher không có mặt tại Syria, bản án chỉ có giá trị pháp lý mà không kèm khả năng cưỡng chế thi hành, trừ khi Nga thay đổi lập trường.

Bối cảnh vụ việc giải thích vì sao mức án tối đa được áp dụng. Cuộc nội chiến kéo dài 14 năm khiến khoảng 500.000 người thiệt mạng, và theo Amnesty International được Open Magazine dẫn lại, hơn 100.000 người mất tích kể từ năm 2011, phần lớn do chính quyền Assad gây ra. Euronews ghi nhận vụ tấn công bằng khí sarin ở Ghouta năm 2013 làm khoảng 1.400 người chết theo tình báo Mỹ, cùng với hơn 80.000 quả bom thùng được thả xuống khu dân cư trong suốt cuộc chiến.

Người duy nhất thực sự đối diện bản án

Khác với hai anh em Assad, Atef Najib bị xét xử trực tiếp, đứng trong lồng sắt và mặc đồng phục tù nhân khi nghe tuyên án. Theo Al Jazeera, ông bị bắt giữ từ tháng 1/2025 trong một chiến dịch truy quét các nhân vật thuộc chính quyền cũ, và phiên xử đã kéo dài từ cuối tháng 4/2026 với 75 nguyên đơn tham gia tố tụng. AP News cho biết Bộ Tài chính Mỹ từng chế tài Najib từ 2011 vì vai trò của ông trong cuộc đàn áp ở Daraa, nơi việc tra tấn nhóm thiếu niên vẽ khẩu hiệu chống chính quyền đã châm ngòi cho làn sóng biểu tình lan rộng cả nước.

Ai thắng, ai còn chờ

Chính quyền chuyển tiếp Syria dưới ông Ahmed al-Sharaa được xem là bên hưởng lợi chính trị tức thời: bản án cho thấy cam kết công lý chuyển tiếp đang được thực thi, dù chỉ với một bị cáo thực sự ngồi tù. Ngược lại, các nạn nhân và gia đình muốn thấy Assad thực sự chịu trách nhiệm sẽ phải chờ một tiến trình pháp lý quốc tế phức tạp, vốn phụ thuộc vào thiện chí của Nga, bên đã cấp quy chế tị nạn chính trị cho gia đình Assad sau khi chính quyền này sụp đổ.

Điều đáng theo dõi tiếp theo là liệu tòa án Syria có mở rộng truy tố sang các sĩ quan chỉ huy khác của Sư đoàn 4 Thiết giáp, đơn vị từng do Maher al-Assad chỉ huy và bị cáo buộc điều hành các trung tâm giam giữ riêng, hay liệu bạo lực trả thù nhắm vào cộng đồng Alawite tại miền bắc Syria có tiếp tục cản trở tiến trình hòa giải. Với độc giả tại Mỹ, đây là một phép thử cho câu hỏi lớn hơn: công lý chuyển tiếp có thể tồn tại được bao lâu khi kẻ bị kết án đang sống an toàn dưới sự bảo trợ của một cường quốc khác.