Điểm A-F trường học Texas trở lại sau nhiều năm bị chặn: tiêu chuẩn đổi giữa chừng và hệ quả không đồng đều theo chủng tộc

Theo Texas Tribune, các trường học có đa số học sinh da đen tại Texas nhận điểm F nhiều hơn điểm A trong hệ thống xếp hạng trường học của tiểu bang, buộc nhiều cha mẹ phải tự tìm đường ra cho con mình. Con số đó không xuất hiện từ chân không. Nó là sản phẩm trực tiếp của một cơ chế mà chính Texas Education Agency (Cơ quan Giáo dục Texas - TEA) đã thay đổi giữa lúc cuộc chơi đang diễn ra, rồi được tòa án tối cao cấp tiểu bang bật đèn xanh cho công bố chỉ vài ngày trước năm học mới.

Một hệ thống chấm điểm thay đổi luật giữa trận

Hệ thống xếp hạng A-F của Texas được lập ra từ năm 2017 để đánh giá trường và học khu dựa trên điểm thi chuẩn hóa và mức độ sẵn sàng vào đại học của học sinh. Vấn đề nằm ở năm 2023, khi tiêu chuẩn xếp hạng được nâng lên để đạt điểm cao nhất, nhưng lại áp dụng hồi tố cho năm học trước đó, nghĩa là các trường bị đo bằng thước đo mà họ chưa từng biết trước khi năm học bắt đầu, theo KERA News. Hơn 120 học khu tại Texas đã kiện TEA vì cho rằng cơ quan này không thông báo đầy đủ trước khi sửa đổi cách chấm điểm, và một thẩm phán ở Quận Travis đã chặn việc công bố điểm năm 2023 ngay sau khi đơn kiện được nộp.

Mọi thứ đảo chiều vào tuần trước. Tòa Phúc thẩm số 15 của Texas đã lật lại quyết định của thẩm phán Quận Travis, cho phép TEA công bố điểm 2023, với lý do luật giáo dục tiểu bang không quy định thời hạn chính xác để ban hành tiêu chuẩn xếp hạng, từ đó trao cho cơ quan này quyền quyết định rất rộng về thời điểm áp dụng. Đây không phải là một chi tiết pháp lý khô khan. Đó chính là cơ chế cho phép một cơ quan hành chính đặt ra luật chơi sau khi trận đấu đã kết thúc, rồi dùng kết quả đó để quyết định trường nào bị coi là thất bại.

Phó Thống đốc Texas Dan Patrick hoan nghênh phán quyết, gọi hệ thống A-F là một trong những công cụ tốt nhất để tạo ra sự cạnh tranh và xuất sắc, còn phát ngôn viên TEA Jake Kobersky nói rằng phán quyết khôi phục một lăng kính minh bạch để nhìn vào thành tích của học khu và trường học năm 2023. Tuy nhiên, minh bạch không đồng nghĩa với công bằng. Nếu tiêu chuẩn được siết chặt và áp dụng ngược về thời gian, những trường vốn đã thiếu nguồn lực để thích ứng nhanh, thường là các trường có tỷ lệ học sinh da đen cao, sẽ chịu ảnh hưởng nặng nhất, đúng như dữ liệu mà Texas Tribune ghi nhận.

Từ điểm F đến mất quyền tự quản: bài học Houston ISD

Câu chuyện xếp hạng A-F ở Texas không tách rời khỏi một tiền lệ đã từng gây chấn động: năm 2023, TEA tiếp quản Houston ISD, học khu lớn nhất của tiểu bang, sau khi một trường trung học nhận liên tiếp các đánh giá thất bại. TEA đã loại bỏ hội đồng quản trị do dân bầu và cài đặt ông Mike Miles làm giám đốc do tiểu bang chỉ định, theo KERA News. Cơ chế ấy cho thấy điểm số A-F không chỉ là một con số dán lên cổng trường. Nó là căn cứ pháp lý để tiểu bang tước quyền tự quản của một học khu, và Houston, nơi có cộng đồng người Mỹ gốc Việt đông đảo sinh sống rải rác ở các khu vực như Alief hay gần Đường Bellaire, chính là nơi tiền lệ đó đã xảy ra thật.

Điều đáng nói là hệ thống này đã ngưng công bố xếp hạng từ năm 2019 vì đại dịch COVID-19 và các vụ kiện kéo dài, và ngay cả kết quả của năm 2024 cũng đang bị một thẩm phán Quận Travis chặn lại vì một vụ kiện khác liên quan đến hệ thống máy tính chấm bài thi chuẩn hóa mới, theo KERA News. Nói cách khác, phụ huynh Texas trong nhiều năm liền không hề biết chắc con mình đang học ở một trường được đánh giá thế nào theo tiêu chuẩn chính thức, cho đến khi tòa án quyết định mở lại từng lớp dữ liệu một, mỗi lần theo một mốc thời gian khác nhau.

Voucher không phải là lối thoát cho mọi gia đình

Trong khi cuộc chiến pháp lý về điểm số vẫn tiếp diễn, tiểu bang đã mở ra một lối thoát khác: chương trình học bổng tư thục (voucher) trị giá 1 tỷ USD, một trong những chương trình lớn nhất cả nước, theo báo cáo của văn phòng Tổng Kiểm toán Texas được Houston Public Media trích dẫn. Hơn 85.000 gia đình đã nhận lời mời tham gia trong năm đầu tiên, trong khi hơn 121.000 học sinh khác vẫn còn nằm trong danh sách chờ.

Tuy nhiên, dữ liệu về ai thực sự sử dụng chương trình này lại kể một câu chuyện khác với kỳ vọng rằng voucher sẽ là lối thoát cho các gia đình có con học trường bị xếp hạng thấp. Theo Houston Public Media, khoảng 41% học sinh tham gia voucher là người da trắng, so với chỉ 24% học sinh da trắng trong toàn hệ thống trường công; còn học sinh da đen chiếm 14% số người tham gia voucher, gần bằng tỷ lệ 13% trong trường công. Nói cách khác, nhóm học sinh da trắng đang sử dụng chương trình vượt xa tỷ lệ dân số của họ trong hệ thống công lập, còn nhóm học sinh da đen, dù là nhóm được Texas Tribune ghi nhận chịu tỷ lệ điểm F cao nhất, lại không hề vượt lên tương ứng trong việc tiếp cận voucher.

Có một lời giải thích khả dĩ nằm ngay trong cấu trúc tài chính của chương trình: đa số gia đình tham gia nhận khoảng 10.500 USD mỗi năm, số tiền này thường không đủ trang trải học phí tại các trường tư có uy tín ở đô thị lớn, nơi học phí thực tế cao hơn nhiều. Học sinh khuyết tật được ưu tiên nhận tới 30.000 USD mỗi năm và chiếm khoảng 24% số người tham gia, còn gia đình học tại nhà nhận tối đa 2.000 USD. Nữ Thượng nghị sĩ Sarah Eckhardt, một đảng viên Dân chủ đang tranh cử chức Tổng Kiểm toán, gọi báo cáo đầu tiên này là bằng chứng cho thấy chương trình là một khoản trợ cấp trị giá hàng tỷ USD cho các trường tư độc quyền tập trung ở đô thị lớn, trong khi trường công ở nhiều nơi khác thiếu ngân sách và đang phải đóng cửa. Đây là quan điểm của một ứng cử viên đối lập, không phải một kết luận trung lập, nhưng con số về tỷ lệ chủng tộc trong báo cáo là dữ liệu do văn phòng Tổng Kiểm toán công bố và không thể bác bỏ dễ dàng.

Chương trình học né tránh đúng vào lúc dữ liệu chủng tộc lộ ra

Song song với cuộc chiến về điểm số, Hội đồng Giáo dục Texas, do đảng Cộng hòa chiếm đa số, đã thông qua tạm thời một chương trình khoa học xã hội mới cho toàn bang, loại bỏ các tiêu chuẩn yêu cầu học sinh phân tích tác động của chủng tộc và dân tộc đối với xã hội, cũng như cách các nhóm thiểu số bị đối xử khác nhau trong lịch sử, theo ghi nhận trước đó của Saigon Sentinel. Chương trình mới cũng bỏ hẳn môn văn hóa thế giới ở lớp sáu và thu hẹp phạm vi lịch sử ngoài truyền thống châu Âu, áp dụng cho khoảng 5,4 triệu học sinh từ mẫu giáo đến lớp mười hai.

Sự trùng hợp về thời điểm đáng để suy nghĩ. Ngay khi dữ liệu xếp hạng cho thấy các trường đông học sinh da đen chịu tỷ lệ điểm F cao bất thường, công cụ để học sinh phân tích nguyên nhân xã hội và lịch sử của những khoảng cách đó lại bị rút khỏi chương trình giảng dạy chính thức. Không có nguồn nào cho biết hai chính sách này được thiết kế để phối hợp với nhau, nhưng hệ quả thực tế là học sinh Texas ngày càng ít có khung tham chiếu chính thức để hiểu vì sao trường mình bị xếp hạng thấp, trong khi tiểu bang lại dùng chính điểm số đó để quyết định số phận hành chính của trường.

Mùa khai giảng, nhiều gánh lo cùng lúc

Đối với nhiều gia đình người Mỹ gốc Việt ở Houston, khu vực có mật độ dân cư gốc Việt dày đặc quanh các học khu như Alief hay Spring Branch, những tuần đầu tháng Tám không chỉ là lúc quyết định con học trường công, trường tư hay xin voucher. Đó cũng là lúc cha mẹ phải cân nhắc điều gì nên và không nên đăng lên mạng xã hội trong ngày khai giảng. Sở Cảnh sát San Antonio mới đây cảnh báo rằng những tấm biển trắng ghi tên trường, tên giáo viên hay điểm dừng xe buýt của con có thể giúp kẻ xấu xác định nơi trẻ thường xuất hiện trong tuần. Ông Greg Schiller, giám đốc điều hành tổ chức Child Rescue Coalition, nói thêm rằng công nghệ AI (trí tuệ nhân tạo) hiện có thể tạo ra hình ảnh khiêu dâm giả từ ảnh trẻ em được đăng công khai, và khuyến nghị cha mẹ chỉ chụp mặt sau đầu con hoặc che mặt bằng hình trái tim.

Hai câu chuyện tưởng như tách biệt, một về xếp hạng trường học, một về an toàn mạng, thực ra cùng phản ánh một thực tế: mùa khai giảng ở Texas năm nay đòi hỏi cha mẹ phải đưa ra nhiều quyết định phức tạp hơn bình thường, từ chọn trường đến bảo vệ con trên mạng, trong khi thông tin chính thức để ra quyết định, dù là điểm xếp hạng trường hay chính sách quyền riêng tư, đều đến muộn hoặc thiếu rõ ràng.

Không phải minh bạch, mà là quyền tự quyết bị trì hoãn

Phán quyết của Tòa Phúc thẩm số 15 sẽ được TEA và giới bảo thủ Texas trình bày như một chiến thắng cho tính minh bạch. Nhưng minh bạch chỉ có giá trị khi tiêu chuẩn được biết trước, không phải khi tiểu bang có quyền viết lại thước đo sau khi năm học đã trôi qua rồi công bố kết quả như một sự đã rồi. Với cơ chế đó, các trường đông học sinh da đen, thường cũng là các trường thiếu nguồn lực để phản ứng nhanh với tiêu chuẩn mới, sẽ tiếp tục gánh phần bất lợi lớn nhất mỗi khi tiểu bang thay đổi luật chơi.

Chương trình voucher, dù được quảng bá là lối thoát cho những gia đình mắc kẹt trong trường bị xếp hạng thấp, cho đến nay vẫn chưa chứng minh được nó phục vụ đúng nhóm học sinh chịu tỷ lệ điểm F cao nhất. Nếu xu hướng đó tiếp diễn, câu hỏi thật sự không còn là trường nào bị xếp hạng F, mà là ai có tiền và thông tin để rời khỏi hệ thống trước khi bị đánh giá, và ai buộc phải ở lại chịu hậu quả của những tiêu chuẩn được viết ra sau khi cuộc chơi đã bắt đầu.

Đọc các bản tin gốc tại các liên kết nguồn bên dưới.