Bảo vệ dữ liệu cá nhân online: Những mẹo đơn giản ai cũng làm được

Mới đây, giới công nghệ xôn xao trước tin Microsoft phải vá hàng trăm lỗ hổng an ninh trong cùng một đợt cập nhật, trong đó có ít nhất một lỗ hổng đang bị khai thác ngay trong thực tế. Với người dùng bình thường, chuyện này nghe có vẻ xa vời, như chuyện của mấy công ty lớn. Tuy nhiên, mỗi lỗ hổng như vậy là một cánh cửa mà kẻ xấu có thể lách vào để lấy thông tin cá nhân của bất kỳ ai đang dùng máy vi tính hay điện thoại, từ số an sinh xã hội đến mật khẩu ngân hàng. Đây là lúc thích hợp để ngồi lại, nhìn qua những thói quen bảo vệ dữ liệu cá nhân mà ai cũng nên có, bất kể tin tức công nghệ nóng hay không.

Vì sao dữ liệu cá nhân lại quý như vậy

Hãy nghĩ dữ liệu cá nhân giống như chìa khóa nhà. Số an sinh xã hội, ngày sinh, địa chỉ, số điện thoại, thói quen mua sắm online, tất cả đều là những mảnh nhỏ mà khi ráp lại, kẻ gian có thể dựng lên một “bản sao” của bạn để vay tiền, mở thẻ tín dụng, hoặc giả danh xin trợ cấp chính phủ. Khác với chìa khóa nhà, bạn không thể đổi số an sinh xã hội dễ dàng nếu nó bị lộ.

Các công ty công nghệ, mạng xã hội và cả những ứng dụng miễn phí trên điện thoại đều thu thập dữ liệu để bán cho công ty quảng cáo. Đó là lý do sau khi tìm mua vé máy bay về Việt Nam, bạn bỗng thấy quảng cáo vé máy bay xuất hiện khắp nơi. Việc bị theo dõi kiểu này phần lớn hợp pháp, tuy nhiên nó tạo ra một lượng dữ liệu khổng lồ về bạn, và lượng dữ liệu đó chính là mục tiêu khi có sự cố an ninh mạng xảy ra, như đợt lỗ hổng Microsoft vừa qua.

Mật khẩu: nền tảng đầu tiên và dễ bị xem nhẹ nhất

Rất nhiều người vẫn dùng một mật khẩu cho tất cả mọi tài khoản, từ email đến ngân hàng đến Facebook. Đây giống như dùng một chìa khóa duy nhất cho nhà, xe hơi và tủ két sắt. Nếu kẻ gian lấy được chìa khóa đó ở một nơi, họ mở được tất cả những nơi khác.

Cách giải quyết đơn giản là dùng một trình quản lý mật khẩu (password manager) như Bitwarden hay 1Password để tạo và nhớ giùm những mật khẩu dài, phức tạp, khác nhau cho từng tài khoản. Ngoài ra, hầu hết ngân hàng, email và mạng xã hội đều cho phép kích hoạt xác thực hai lớp (two-factor authentication), tức là sau khi nhập mật khẩu, hệ thống sẽ gửi thêm một mã số về điện thoại để xác nhận đúng là bạn đang đăng nhập. Bước này chỉ tốn thêm vài giây, nhưng theo Ủy ban Thương mại Liên bang (FTC), đây là một trong những cách hiệu quả nhất để ngăn kẻ gian chiếm đoạt tài khoản dù họ đã có mật khẩu.

Nhận diện email và tin nhắn giả mạo

Phishing (lừa đảo qua email hoặc tin nhắn giả mạo) là cách phổ biến nhất để đánh cắp dữ liệu cá nhân. Kẻ gian thường giả làm ngân hàng, Sở Thuế vụ (IRS), hoặc thậm chí Sở Di trú và Nhập tịch Hoa Kỳ (USCIS), gửi email nói tài khoản của bạn có vấn đề, yêu cầu bấm vào đường link và nhập thông tin đăng nhập.

Một dấu hiệu đáng ngờ: các cơ quan chính phủ Mỹ như IRS không bao giờ liên lạc đòi tiền qua email hay điện thoại đột xuất. Nếu nhận được tin nhắn tạo cảm giác gấp gáp, đòi hành động ngay kẻo mất tài khoản, đó thường là chiêu tâm lý để bạn không kịp suy nghĩ. Cách an toàn nhất là không bấm vào đường link trong email lạ, mà tự mở trình duyệt, gõ trực tiếp địa chỉ trang web chính thức của ngân hàng hay cơ quan liên quan để kiểm tra.

Mạng xã hội: chia sẻ ít, an toàn nhiều

Mạng xã hội là nơi nhiều người vô tình để lộ dữ liệu nhiều nhất, mà không hề nhận ra. Đăng hình chuyến du lịch trong lúc đang ở xa nhà cho kẻ gian biết nhà bạn đang trống. Trả lời những trò chơi trắc nghiệm vui trên Facebook như “tên con vật cưng đầu tiên của bạn” vô tình để lộ câu trả lời bảo mật (security question) mà chính ngân hàng bạn đang dùng để xác minh danh tính.

Cách xử trí đơn giản là vào phần cài đặt quyền riêng tư (privacy settings) của từng nền tảng, giới hạn ai xem được bài viết, và tránh công khai ngày sinh đầy đủ, số điện thoại, địa chỉ nhà trên hồ sơ công khai.

Wifi công cộng và các ứng dụng trên điện thoại

Wifi miễn phí ở quán cà phê hay phi trường tiện lợi, tuy nhiên đây cũng là nơi kẻ gian dễ “nghe trộm” dữ liệu đang truyền qua mạng, nếu bạn đăng nhập ngân hàng hay nhập thông tin thẻ tín dụng khi đang dùng wifi đó. Nếu cần làm việc quan trọng như vậy, nên dùng mạng dữ liệu điện thoại (4G, 5G) hoặc dùng ứng dụng VPN (mạng riêng ảo giúp mã hóa dữ liệu khi truyền đi) để tăng an toàn.

Với điện thoại, mỗi ứng dụng khi cài vào thường xin quyền truy cập vị trí, danh bạ, máy ảnh, dù không liên quan gì đến chức năng chính. Một ứng dụng đèn pin không cần biết bạn đang ở đâu. Định kỳ vài tháng, nên vào phần cài đặt để xem lại và tắt bớt những quyền không cần thiết.

So sánh các lớp bảo vệ dữ liệu phổ biến

Với người Mỹ gốc Việt: những điểm cần lưu ý riêng

Cộng đồng người Việt tại Mỹ, đặc biệt là thế hệ đến trước hoặc ngay sau năm 1975, thường ít quen thuộc với các thủ tục công nghệ và ngôn ngữ tiếng Anh trong các thông báo an ninh mạng, theo Cục Bảo vệ Tài chính Người tiêu dùng (CFPB) ghi nhận về rào cản ngôn ngữ trong tiếp cận thông tin tài chính. Điều này khiến nhiều bậc cao niên dễ trở thành mục tiêu của những cú lừa gọi điện giả danh IRS, giả danh cháu con đang gặp nạn cần chuyển tiền gấp, hoặc giả danh Sở An sinh Xã hội (SSA) đòi xác minh số an sinh xã hội qua điện thoại.

Một thực tế đáng lưu ý là chủ tiệm nail, tiệm ăn, tiệm giặt ủi thường lưu trữ thông tin khách hàng, nhân viên (bao gồm số an sinh xã hội để khai thuế) trên máy vi tính dùng chung hoặc email cá nhân không được bảo vệ kỹ. Nếu máy đó bị nhiễm mã độc, không chỉ chủ tiệm mà toàn bộ khách hàng và nhân viên đều có nguy cơ bị lộ thông tin. Với các cơ sở kinh doanh nhỏ, nên tách riêng máy vi tính dùng cho việc kế toán, khai thuế, khỏi máy dùng để lên mạng xã hội hay giải trí.

Khi nghi ngờ dữ liệu đã bị lộ, nên làm gì

Nếu nhận được thông báo từ ngân hàng, công ty thẻ tín dụng, hoặc từ chính công ty công nghệ bạn đang dùng, nói rằng dữ liệu của bạn có thể đã bị ảnh hưởng trong một vụ tấn công mạng, đừng hoảng nhưng cũng không nên bỏ qua. Trước hết, đổi ngay mật khẩu của tài khoản liên quan, và của bất kỳ tài khoản nào khác đang dùng chung mật khẩu đó. Sau đó, kiểm tra báo cáo tín dụng (credit report) miễn phí qua ba công ty lớn là Equifax, Experian và TransUnion, để xem có tài khoản lạ nào được mở dưới tên mình không.

Nếu phát hiện dấu hiệu bị đánh cắp danh tính, có thể báo cáo trực tiếp với FTC qua trang IdentityTheft.gov, cơ quan này sẽ hướng dẫn từng bước để khóa tài khoản gian lận và khôi phục danh tính.

Bảo vệ dữ liệu cá nhân không phải là chuyện làm một lần rồi xong, mà là một thói quen cần duy trì, giống như khóa cửa nhà mỗi tối. Lỗ hổng công nghệ như vụ Microsoft có thể xảy ra ở bất kỳ công ty nào, tuy nhiên phần lớn thiệt hại thực tế lại đến từ những sơ hở nhỏ, dễ tránh, trong chính thói quen hàng ngày của mỗi người.