James Watson, nhà khoa học tiên phong về DNA, qua đời ở tuổi 97, để lại di sản gây tranh cãi

Nhà khoa học người Mỹ đoạt giải Nobel James Watson, một trong những người đồng khám phá ra cấu trúc của DNA, đã qua đời ở tuổi 97. Phòng thí nghiệm Cold Spring Harbor, nơi ông từng làm việc trong nhiều thập kỷ, đã xác nhận tin này.

Năm 1953, ông cùng với nhà khoa học người Anh Francis Crick đã xác định cấu trúc xoắn kép của DNA, một trong những đột phá khoa học vĩ đại nhất thế kỷ 20. Khám phá này đã mang về cho ông giải Nobel năm 1962, cùng với Crick và Maurice Wilkins.

Tuy nhiên, danh tiếng của Watson đã bị tổn hại nghiêm trọng bởi những bình luận gây tranh cãi về chủng tộc và giới tính. Ông đã đưa ra các tuyên bố về mối liên hệ giữa gen và sự khác biệt về chỉ số IQ trung bình giữa người da đen và da trắng. Những bình luận này đã khiến ông phải từ chức hiệu trưởng tại Cold Spring Harbor và sau đó bị tước bỏ các chức danh danh dự. Di sản của ông cũng gắn liền với việc sử dụng dữ liệu của nhà nghiên cứu Rosalind Franklin mà không có sự cho phép của bà.

Cái chết của James Watson khép lại một chương quan trọng của khoa học thế kỷ 20, nhưng di sản ông để lại thì phức tạp hơn nhiều so với một khám phá đơn thuần. Vấn đề không chỉ nằm ở bản thân công trình khoa học mà còn ở con người của nhà khoa học. Watson là một ví dụ điển hình cho sự phân đôi giữa thiên tài khoa học và định kiến cá nhân.

Phát hiện về cấu trúc xoắn kép đã thay đổi hoàn toàn sinh học phân tử và y học. Tuy nhiên, những phát ngôn của ông về chủng tộc và phụ nữ đã khiến cộng đồng khoa học phải đối mặt với một câu hỏi khó xử: làm thế nào để tôn vinh một công trình vĩ đại khi người tạo ra nó lại có những quan điểm bị coi là đáng lên án? Phản ứng của cộng đồng khoa học, bằng cách tước bỏ các danh hiệu của Watson, cho thấy một sự thay đổi trong giá trị. Tài năng xuất chúng không còn là tấm vé miễn trừ cho những thành kiến mang tính phân biệt.

Câu chuyện của Watson cũng buộc người ta phải nhìn lại vai trò của Rosalind Franklin, người có đóng góp quan trọng nhưng lại bị gạt ra ngoài lề vào thời điểm đó. Di sản của Watson, do đó, không chỉ là về di truyền học, mà còn là một bài học về đạo đức khoa học, sự công nhận và cuộc đấu tranh không ngừng để tách biệt thành tựu khỏi những thiếu sót của người tạo ra chúng.

Cuộc tranh luận về di sản của James Watson phản ánh một vấn đề lớn hơn mà nhiều người trong cộng đồng người Việt hải ngoại cũng phải đối mặt: làm thế nào để đánh giá các nhân vật lịch sử có cả công và tội. Việc tách bạch giữa đóng góp của một cá nhân và những quan điểm hay hành động gây tranh cãi của họ là một cuộc thảo luận phức tạp và không có hồi kết.