Từ Thích Quảng Đức Đến Sân Khấu New York: Chủ Đề Tự Thiêu Trở Lại Trong Nghệ Thuật Mỹ

Các tác phẩm văn hóa gần đây tại Mỹ đang khai thác lại chủ đề tự thiêu. Vở kịch "Bug" của đạo diễn David Cromer và tiểu thuyết đầu tay năm 2024 "Yr Dead" của Sam Sax đều có các nhân vật chính tự thiêu hoặc lên kế hoạch làm vậy. Cả hai tác phẩm được xem là phản ánh sự tuyệt vọng cá nhân và bất mãn chính trị.

Các bài phân tích văn học đã liên kết xu hướng này với hành động tự thiêu của Hòa thượng Thích Quảng Đức tại Sài Gòn năm 1963. Hình ảnh này đã có tác động sâu sắc đến nhận thức của phương Tây. Sau đó, một số nhà hoạt động người Mỹ cũng đã tự thiêu để phản đối Chiến tranh Việt Nam. Các trường hợp được ghi nhận bao gồm Alice Herz, 82 tuổi, tại Detroit và Norman Morrison, 31 tuổi, tại Lầu Năm Góc vào năm 1965. Họ xem hành động của mình là nối tiếp các nhà sư Việt Nam.

Việc chủ đề tự thiêu tái xuất trong nghệ thuật đương đại Mỹ cho thấy sự kiện lịch sử tại Sài Gòn năm 1963 vẫn tiếp tục có sức ảnh hưởng sâu rộng, nhưng ý nghĩa của nó đã được diễn giải lại. Nếu hành động của Hòa thượng Thích Quảng Đức là một tuyên bố chính trị-tôn giáo cụ thể chống lại một chế độ, thì các phiên bản hư cấu ngày nay lại có xu hướng hướng nội hơn. Chúng được dùng để khám phá sự sụp đổ tâm lý cá nhân, chứng hoang tưởng tập thể, hoặc sự bất lực chính trị trong một xã hội bị phân cực.

Sự "lây lan" của hành động này từ Việt Nam sang các nhà hoạt động phản chiến Mỹ vào thập niên 60 cho thấy sức mạnh của hình ảnh biểu tượng trong việc vượt qua ranh giới văn hóa. Hiện tại, việc các nghệ sĩ quay lại với chủ đề này có thể phản ánh một cảm giác rằng các hình thức phản kháng truyền thống đã mất đi hiệu quả. Khi biểu tình ôn hòa không còn tạo ra thay đổi, hành động tự hủy diệt mang tính biểu tượng trở thành một ngôn ngữ nghệ thuật cực đoan để mô tả sự tuyệt vọng và tan vỡ của cá nhân trước các thế lực xã hội to lớn. Điều này biến một hành động chính trị trong quá khứ của Việt Nam thành một ẩn dụ cho sự khủng hoảng hiện sinh của phương Tây.

Đối với cộng đồng người Mỹ gốc Việt, đặc biệt là thế hệ lớn tuổi, hình ảnh Hòa thượng Thích Quảng Đức tự thiêu mang một ý nghĩa lịch sử phức tạp và đau thương, gắn liền với sự bất ổn chính trị của Đệ nhất Cộng hòa. Việc các tác phẩm văn hóa đại chúng Mỹ sử dụng lại hình ảnh này có thể gây ra những phản ứng trái chiều. Một số có thể xem đây là sự tầm thường hóa một sự kiện bi thảm, trong khi những người khác, đặc biệt là thế hệ trẻ, có thể nhìn nhận nó như một sự công nhận về tầm ảnh hưởng toàn cầu của lịch sử Việt Nam.