Một chiến dịch lịch sử và cái chết được báo trước
Ngày 22 tháng 2 năm 2026, quân đội Mexico tiêu diệt Nemesio Rubén Oseguera Cervantes — biệt danh "El Mencho" — thủ lĩnh của Cartel Thế Hệ Mới Jalisco (CJNG), trong một chiến dịch tại thị trấn Tapalpa thuộc bang Jalisco. Oseguera Cervantes bị thương trong cuộc đột kích và tử vong trên đường được trực thăng đưa về Mexico City. Bốn tay súng bị bắn hạ tại chỗ, ba người khác — bao gồm chính El Mencho — chết sau đó, hai bị bắt giữ.
Đây không phải một chiến dịch tình cờ. Theo nguồn tin được tiếp cận thông tin tình báo, cuộc đột kích là kết quả của sự hợp tác tình báo Mỹ-Mexico được mở rộng đáng kể dưới thời Tổng thống Claudia Sheinbaum. Nhà Trắng xác nhận Mỹ "cung cấp tình báo" cho chiến dịch, thông qua Lực lượng Đặc nhiệm Liên ngành Chống Cartel (Joint Interagency Task Force-Counter Cartel) thuộc Bộ Tư lệnh Phương Bắc Hoa Kỳ (NORTHCOM). Không có lính Mỹ nào trực tiếp trên thực địa — một chi tiết mang tính ngoại giao quan trọng để cả hai bên có thể tuyên bố thắng lợi theo cách riêng.
Mike Vigil, cựu Giám đốc Chiến dịch Quốc tế của DEA, gọi đây là "một trong những hành động có ý nghĩa nhất trong lịch sử buôn bán ma túy." So sánh El Mencho với Joaquín "El Chapo" Guzmán và Ismael "El Mayo" Zambada không phải cường điệu — CJNG dưới quyền El Mencho đã trở thành cartel hung hãn nhất Mexico trong thập kỷ qua, và là nhà cung cấp fentanyl hàng đầu cho thị trường Mỹ.
CJNG: Cartel nguy hiểm nhất và đế chế fentanyl
Để hiểu tầm quan trọng của sự kiện này, cần nhìn lại con đường của CJNG. Cartel được đồng sáng lập bởi El Mencho và Érick Valencia Salazar ("El 85") vào khoảng năm 2007, tách ra từ tàn dư của Cartel Sinaloa và Cartel Milenio. Trong khi Cartel Sinaloa — dưới thời El Chapo rồi El Mayo — vẫn là tên tuổi quen thuộc nhất với công chúng quốc tế, thì CJNG mới là lực lượng bành trướng nhanh nhất và sẵn sàng sử dụng bạo lực quân sự ở mức độ chưa từng thấy.
CJNG tiên phong trong việc gắn chất nổ vào drone, cài mìn dọc đường, tấn công trực thăng quân sự, và thậm chí thực hiện vụ ám sát bằng lựu đạn và súng trường hạng nặng ngay giữa trung tâm Mexico City vào năm 2020 nhắm vào giám đốc cảnh sát thủ đô. Đây không phải băng đảng ma túy kiểu cũ — đây là một tổ chức bán quân sự với năng lực chiến đấu thực sự.
Quan trọng hơn với người Mỹ: CJNG là đầu mối chính đưa fentanyl tổng hợp vào Hoa Kỳ. Theo Cơ quan Phòng chống Ma túy Hoa Kỳ (DEA), fentanyl — chủ yếu được sản xuất từ tiền chất hóa học nhập từ Trung Quốc, rồi chế biến tại các phòng thí nghiệm bí mật ở Mexico — giết chết khoảng 70.000 người Mỹ mỗi năm. CJNG và Cartel Sinaloa chia nhau phần lớn thị phần này. Tiêu diệt El Mencho là cắt đi đầu não của một trong hai nhánh chính cung cấp cái chết qua biên giới phía nam.
Valencia Salazar, đồng sáng lập CJNG, đã bị bắt và đưa sang Mỹ vào tháng 2 năm 2025 trong đợt truy quét 29 thủ lĩnh cartel. Giờ đây, với El Mencho cũng bị loại bỏ, CJNG đang mất đi toàn bộ thế hệ lãnh đạo sáng lập. Câu hỏi không phải liệu cartel có sụp đổ hay không — mà là nó sẽ phân mảnh theo cách nào và ai sẽ lấp khoảng trống quyền lực.
Bạo loạn sau chiến dịch: Sức mạnh hay dấu hiệu tuyệt vọng?
Phản ứng của CJNG sau cái chết El Mencho diễn ra y như kịch bản quen thuộc: 252 điểm phong tỏa đường trên khắp Mexico, xe buýt bị đốt, sân bay Puerto Vallarta và Reynosa bị tê liệt, khói đen bốc lên trên Guadalajara — thành phố lớn thứ hai Mexico và là địa điểm tổ chức World Cup 2026 trong vài tháng tới.
Nhưng đáng chú ý nhất: 25 thành viên Vệ binh Quốc gia Mexico thiệt mạng trong sáu vụ tấn công riêng biệt chỉ riêng tại Jalisco. Con số này cho thấy CJNG vẫn có khả năng phối hợp tấn công quân sự ở quy mô lớn ngay cả khi mất thủ lĩnh tối cao.
Cựu quan chức DEA Vigil phân tích rằng các cuộc phong tỏa lan sang Michoacán, Colima, Tamaulipas, Guanajuato, và Aguascalientes — tức vượt xa lãnh thổ truyền thống của CJNG — nhằm "chứng minh rằng họ vẫn là một lực lượng đáng gờm, rằng đây không phải đòn chí mạng." Nhưng cách đọc khác, thực tế hơn: chính việc phải phô trương sức mạnh ồ ạt như vậy là dấu hiệu cho thấy CJNG đang lo sợ rằng các đối thủ — Cartel Sinaloa, Los Zetas tàn dư, và hàng chục băng nhóm khu vực — sẽ nhìn thấy cơ hội lấn chiếm.
Lịch sử Mexico đầy những tiền lệ: khi El Chapo bị bắt lần cuối vào năm 2016, Cartel Sinaloa không sụp đổ mà chia thành các phe phái. Khi thủ lĩnh Cartel Los Zetas bị tiêu diệt, tổ chức phân mảnh thành nhiều băng nhóm nhỏ hơn, bạo lực không giảm mà còn tăng vì mỗi nhóm tranh giành lãnh thổ. Kịch bản tương tự rất có thể lặp lại với CJNG.
Phép thử cho liên minh Trump-Sheinbaum
Về mặt địa chính trị, cái chết của El Mencho là phép thử thú vị cho mối quan hệ phức tạp giữa Washington và Mexico City. Tổng thống Trump, chỉ một ngày sau chiến dịch, đã đăng trên mạng xã hội yêu cầu Mexico "phải tăng cường nỗ lực chống cartel và ma túy" — một lời thúc giục mang tính chỉ trích ngay giữa lúc lẽ ra nên là khoảnh khắc tán dương.
Đây là phong cách quen thuộc của Trump: không bao giờ để bất kỳ đối tác nào cảm thấy đã làm đủ. Phó Ngoại trưởng Christopher Landau thì ngoại giao hơn, gọi đây là "một bước phát triển tuyệt vời cho Mexico, Mỹ, Mỹ Latinh, và thế giới." Nhưng sự khác biệt giọng điệu giữa Trump và chính bộ máy ngoại giao của ông phản ánh căng thẳng nội tại trong chính sách Mexico của Washington: vừa muốn hợp tác tình báo chặt chẽ, vừa muốn duy trì áp lực công khai tối đa.
Với Tổng thống Sheinbaum, chiến dịch này là con dao hai lưỡi. Một mặt, tiêu diệt mục tiêu an ninh cao nhất giúp bà củng cố hình ảnh cứng rắn — đặc biệt quan trọng khi bà vẫn đang tìm cách thoát khỏi cái bóng của người tiền nhiệm Andrés Manuel López Obrador, người theo đuổi chính sách "ôm ấp, không bắn" (abrazos, no balazos) gây nhiều tranh cãi với Mỹ. Mặt khác, 25 lính Vệ binh Quốc gia thiệt mạng và 252 điểm phong tỏa trên toàn quốc không phải hình ảnh "tình hình ổn định" mà bà cố gắng xây dựng khi tuyên bố rằng "phần lớn lãnh thổ quốc gia, hoạt động diễn ra bình thường.
Góc nhìn từ cộng đồng Việt-Mỹ: Fentanyl, biên giới, và những mối lo thực tế
Với độc giả Việt-Mỹ, câu chuyện El Mencho không phải chuyện xa lạ ở bên kia biên giới. Nó liên quan trực tiếp đến cuộc sống hàng ngày.
Thứ nhất, cuộc khủng hoảng fentanyl đã và đang tàn phá các cộng đồng trên khắp nước Mỹ, bao gồm cả cộng đồng người Mỹ gốc Việt. Tại các tiểu bang như Texas, California, và Virginia — nơi có đông đảo người Việt sinh sống — fentanyl len lỏi vào mọi tầng lớp xã hội, đặc biệt qua thuốc giả bán lẻ trên đường phố. Nhiều gia đình Việt-Mỹ tại khu vực Houston, vùng Little Saigon ở Quận Cam, hay San Jose đã chứng kiến hậu quả của cuộc khủng hoảng này trong chính cộng đồng mình. Việc cắt đứt một đầu mối cung cấp fentanyl chính — nếu thực sự hiệu quả về lâu dài — là tin có ý nghĩa thiết thực.
Thứ hai, bạo loạn tại các thành phố biên giới như Reynosa — đối diện McAllen, Texas — ảnh hưởng trực tiếp đến cộng đồng Việt-Mỹ có hoạt động kinh doanh xuyên biên giới. Nhiều chủ tiệm nail, nhà hàng, và doanh nghiệp nhỏ người Việt tại vùng Rio Grande Valley phụ thuộc vào dòng chảy hàng hóa và lao động qua các cầu quốc tế. Khi đường vào cầu bị cartel phong tỏa, ảnh hưởng kinh tế lan tỏa ngay lập tức.
Thứ ba, sự kiện này sẽ tiếp tục đẩy mạnh luận điểm chính trị về an ninh biên giới — vốn là trung tâm trong chiến dịch và chính quyền Trump. Đối với cộng đồng Việt-Mỹ, vốn có quan điểm đa dạng về nhập cư nhưng nhìn chung nghiêng về phía ủng hộ kiểm soát biên giới chặt chẽ hơn (theo khảo sát của AAPI Data năm 2024, khoảng 55% cử tri gốc Việt ủng hộ tăng cường an ninh biên giới), chiến dịch chống cartel thành công có thể củng cố thêm sự ủng hộ với các chính sách cứng rắn của chính quyền hiện tại.
Cuối cùng, câu chuyện Puerto Vallarta — nơi sân bay tê liệt, hãng hàng không hủy chuyến, du khách Mỹ được yêu cầu ẩn náu tại chỗ — là lời nhắc nhở trực tiếp cho cộng đồng Việt-Mỹ hay đi du lịch Mexico. Puerto Vallarta, Cancún, và Los Cabos đều là điểm đến phổ biến với gia đình người Việt tại California và Texas. Cảnh báo an ninh của Bộ Ngoại giao bao phủ năm tiểu bang Mexico đồng nghĩa với việc nhiều kế hoạch du lịch cần được xem xét lại.
World Cup 2026: Bóng ma an ninh lơ lửng
Một chi tiết trong tin tức dễ bị bỏ qua nhưng cực kỳ quan trọng: Guadalajara, thủ phủ Jalisco nơi xe cháy ngổn ngang trên đường phố, là một trong các thành phố đăng cai World Cup 2026. Giải đấu dự kiến diễn ra vào mùa hè năm nay tại Mỹ, Mexico, và Canada.
Nếu CJNG — hoặc các phe phái kế thừa — tiếp tục phản ứng bạo lực trong những tháng tới, câu hỏi về việc liệu Mexico có đảm bảo an ninh cho các trận đấu World Cup sẽ trở nên gay gắt. FIFA đã đặt cược lớn vào mô hình đồng đăng cai ba nước, và bất kỳ sự cố an ninh nghiêm trọng nào cũng sẽ là thảm họa uy tín. Bốn trận bóng đá đã bị hoãn chỉ trong ngày đầu tiên sau chiến dịch — một tín hiệu không tốt cho giải đấu lớn nhất hành tinh chỉ còn vài tháng nữa.
Bài học từ lịch sử: "Chiến lược chặt đầu" và nghịch lý bạo lực
Giới phân tích an ninh từ lâu đã tranh luận về hiệu quả của cái gọi là "chiến lược chặt đầu" (kingpin strategy) — tập trung tiêu diệt hoặc bắt giữ thủ lĩnh tối cao của tổ chức tội phạm. Trên lý thuyết, mất lãnh đạo sẽ làm suy yếu tổ chức. Trên thực tế Mexico, kết quả thường ngược lại.
Khi El Chapo bị dẫn độ sang Mỹ năm 2017, Cartel Sinaloa chia thành ít nhất bốn phe. Tỷ lệ giết người tại Mexico tăng lên mức kỷ lục trong các năm 2017-2019, đạt đỉnh gần 35.000 vụ giết người năm 2019 — phần lớn liên quan đến xung đột giữa các phe phái tranh giành lãnh thổ. Khi Arturo Beltrán Leyva bị tiêu diệt năm 2009, cartel của ông ta vỡ thành nhiều mảnh và bạo lực ở Guerrero, Morelos leo thang trong nhiều năm.
Không có lý do gì để tin rằng CJNG sẽ là ngoại lệ. Oseguera Cervantes có một gia đình quyền lực — con gái Jessica Johanna và con trai Rubén, biệt danh "El Menchito" — nhưng Menchito đã bị bắt và dẫn độ sang Mỹ. Ai sẽ kế vị? Liệu có cuộc chiến nội bộ? Liệu các cartel đối thủ có nhảy vào giành phần? Tất cả đều là kịch bản khả thi, và tất cả đều có nghĩa là thêm bạo lực, không phải ít hơn, ít nhất trong ngắn hạn.
Điều này không có nghĩa chiến dịch là vô ích. Tiêu diệt El Mencho gửi tín hiệu rõ ràng rằng không ai là bất khả xâm phạm. Nó tạo đòn bẩy cho Sheinbaum trong đàm phán với Washington. Và nó phá vỡ chuỗi chỉ huy — ít nhất tạm thời — của tổ chức buôn fentanyl lớn nhất thế giới. Nhưng kỳ vọng rằng đây là "đòn chí mạng" chấm dứt vấn đề cartel là ảo tưởng nguy hiểm.
Triển vọng: Điều gì tiếp theo?
Trong ngắn hạn (vài tuần tới), bạo lực tại Jalisco và các bang lân cận nhiều khả năng sẽ tiếp tục leo thang trước khi lắng xuống. CJNG sẽ cần thời gian để tái tổ chức, và trong khoảng trống đó, các cuộc đụng độ nội bộ và với đối thủ bên ngoài là khó tránh khỏi. Bộ Ngoại giao Mỹ đã ban hành cảnh báo an ninh cho năm tiểu bang — một phạm vi rộng bất thường — cho thấy Washington đánh giá tình hình nghiêm trọng.
Trong trung hạn, cuộc chiến fentanyl sẽ không kết thúc với cái chết của El Mencho. Chuỗi cung ứng — tiền chất từ Trung Quốc, sản xuất tại Mexico, phân phối qua biên giới Mỹ — vẫn nguyên vẹn. Đường dây vận chuyển, phòng thí nghiệm, mạng lưới rửa tiền vẫn hoạt động. Cắt đầu rắn không diệt được thân.
Trong dài hạn, sự kiện này có thể đánh dấu một bước chuyển trong hợp tác Mỹ-Mexico dưới thời Sheinbaum — từ mô hình đối đầu và không tin tưởng thời López Obrador sang mô hình phối hợp tình báo chặt chẽ hơn. Nếu xu hướng này được duy trì, nó có thể tạo ra kết quả tích cực hơn so với bất kỳ chiến dịch đơn lẻ nào. Nhưng chính trị nội bộ cả hai nước — Trump muốn "chiến thắng" để khoe, Sheinbaum cần bảo vệ chủ quyền trước cánh tả trong đảng Morena — luôn có thể phá hỏng mọi thứ.
El Mencho đã chết. Nhưng cuộc chiến ma túy — với mọi hệ lụy của nó cho cộng đồng Mỹ, bao gồm cộng đồng Việt-Mỹ — vẫn tiếp tục. Như mọi lần, câu hỏi thực sự không phải "ai bị giết" mà là "điều gì thay đổi." Và câu trả lời trung thực nhất, dựa trên hai thập kỷ chiến tranh ma túy ở Mexico, là: ít hơn chúng ta hy vọng.