Lần cuối cùng con người bay quanh Mặt Trăng là tháng 12/1972 — hơn 53 năm trước, khi Richard Nixon còn tại nhiệm và chiến tranh Việt Nam chưa kết thúc. Chiều thứ Sáu ngày 10/04/2026, bốn phi hành gia trong tàu Orion rơi xuống Thái Bình Dương ngoài khơi San Diego, khép lại sứ mệnh Artemis II và mở ra một chương hoàn toàn mới cho chương trình thám hiểm không gian có người lái của Mỹ.
Sáu phút mất tín hiệu và khoảnh khắc quyết định
Vào lúc 4:53 chiều (giờ Thái Bình Dương), tàu Orion bắt đầu xâm nhập khí quyển ở phía đông nam Hawaii. Nhiệt độ xung quanh vỏ tàu tăng vọt lên khoảng 3.000 độ — tương đương một nửa nhiệt độ bề mặt Mặt Trời — và liên lạc vô tuyến bị cắt hoàn toàn trong sáu phút. Đây là giai đoạn căng thẳng nhất của bất kỳ sứ mệnh quay về Trái Đất nào: tấm chắn nhiệt phải chịu được lực ma sát cực đại, và nếu có bất kỳ khiếm khuyết nào trong thiết kế, hậu quả sẽ giống như thảm họa Columbia năm 2003.
Ngay sau 5:01 chiều, phi hành gia Christina Koch phá vỡ sự im lặng bằng câu gọi kiểm tra tín hiệu: "Integrity, Houston, comm check, post blackout." Từ "Integrity" — danh hiệu gọi của tổ bay — vang lên trong phòng điều khiển Johnson Space Center ở Houston, xác nhận tàu đã vượt qua giai đoạn nguy hiểm nhất. Lúc 5:07 chiều, Orion tiếp nước Thái Bình Dương dưới ba chiếc dù chính khổng lồ, trước sự chứng kiến trực tiếp qua video từ máy bay giám sát.
Sau khi hạ cánh, một trục trặc liên lạc nhỏ khiến phi hành đoàn không thể tắt nguồn tàu ngay lập tức để thợ lặn Hải quân tiếp cận. Phải đến gần 6 giờ chiều, các thợ lặn mới tiến đến bằng xuồng bơm hơi. Koch — người phụ nữ đầu tiên bay quanh Mặt Trăng — bước ra khỏi tàu lúc 6:33 chiều. Bốn phút sau, cả bốn phi hành gia đều đã ra ngoài, được đưa lên trực thăng MH-60S SeaHawk đến tàu đổ bộ USS John P. Murtha đậu tại căn cứ Hải quân San Diego.
Bốn phi hành gia, một tín hiệu chính trị
Tổ bay Artemis II gồm bốn người mang nhiều ý nghĩa biểu tượng hơn bất kỳ sứ mệnh nào kể từ Apollo:
- Reid Wiseman — chỉ huy, cựu phi công thử nghiệm Hải quân Mỹ
- Victor Glover — phi công, người Mỹ gốc Phi đầu tiên bay quanh Mặt Trăng
- Christina Koch — chuyên gia sứ mệnh, người phụ nữ đầu tiên bay quanh Mặt Trăng, từng giữ kỷ lục chuyến bay dài nhất của nữ phi hành gia trên Trạm Vũ trụ Quốc tế (ISS) với 328 ngày liên tục
- Jeremy Hansen — chuyên gia sứ mệnh từ Cơ quan Vũ trụ Canada (CSA), phi hành gia Canada đầu tiên rời quỹ đạo thấp của Trái Đất
Việc đưa một phi hành gia Canada vào tổ bay không phải ngẫu nhiên. Canada đóng góp cánh tay robot Canadarm3 cho chương trình Gateway — trạm vũ trụ quay quanh Mặt Trăng mà NASA dự kiến xây dựng. Sự hiện diện của Hansen là cách Washington thưởng cho đồng minh và đồng thời ràng buộc Ottawa sâu hơn vào kiến trúc không gian do Mỹ dẫn đầu, đặc biệt trong bối cảnh quan hệ thương mại Mỹ-Canada đang căng thẳng vì thuế quan.
Hành trình gian nan từ Artemis I đến Artemis II
Để hiểu tại sao sứ mệnh này mất đến hơn ba năm kể từ chuyến bay không người lái Artemis I (tháng 11/2022), cần nhìn vào những vấn đề kỹ thuật nghiêm trọng mà NASA đã phải giải quyết.
Sau Artemis I, các kỹ sư phát hiện tấm chắn nhiệt của Orion bị bong tróc nhiều hơn dự kiến trong quá trình tái nhập khí quyển — một phát hiện đáng lo ngại khi tính mạng phi hành gia phụ thuộc hoàn toàn vào lớp bảo vệ này. NASA đã phải tiến hành điều tra kéo dài, thử nghiệm bổ sung, và điều chỉnh góc tái nhập. Sứ mệnh Artemis II ban đầu dự kiến bay vào cuối năm 2024, bị hoãn sang 2025, rồi lại bị đẩy lùi.
Tổng chi phí chương trình Artemis tính đến thời điểm này, theo báo cáo của Văn phòng Tổng Thanh tra NASA (Office of Inspector General) năm 2024, ước đạt khoảng 93 tỷ USD nếu tính cả phát triển tên lửa SLS, tàu Orion, và hạ tầng mặt đất. Mỗi lần phóng SLS tiêu tốn khoảng 4,1 tỷ USD — con số khiến nhiều nhà phê bình cho rằng mô hình này không bền vững so với chi phí phóng của SpaceX, nơi tên lửa Starship có thể tái sử dụng.
Giám đốc NASA Jacob Isaacman — người được Tổng thống Trump bổ nhiệm đầu năm 2025, nổi tiếng là tỷ phú từng bay lên vũ trụ trên chuyến Inspiration4 của SpaceX năm 2021 — phát biểu sau khi tàu hạ cánh: "Đây mới chỉ là khởi đầu. Chúng tôi sẽ quay lại với tần suất dày hơn, gửi các sứ mệnh lên Mặt Trăng." Tuyên bố này phản ánh chiến lược của NASA dưới thời Isaacman: tận dụng tối đa hạ tầng tư nhân (đặc biệt SpaceX) để giảm chi phí và tăng nhịp độ.
Cuộc chạy đua Mặt Trăng thế kỷ 21
Artemis II không diễn ra trong chân không địa chính trị. Trung Quốc và Nga đã công bố kế hoạch xây dựng Trạm Nghiên cứu Mặt Trăng Quốc tế (ILRS), với mục tiêu đưa phi hành gia Trung Quốc lên bề mặt Mặt Trăng trước năm 2030. Tháng 6/2024, sứ mệnh Chang'e-6 của Trung Quốc đã thu thập thành công mẫu đất từ mặt khuất của Mặt Trăng — lần đầu tiên trong lịch sử.
Đối với Washington, Artemis không chỉ là khoa học. Đây là cuộc cạnh tranh về tiêu chuẩn và luật lệ cho hoạt động khai thác tài nguyên ngoài Trái Đất. Mỹ đã thúc đẩy Hiệp định Artemis (Artemis Accords) — một bộ nguyên tắc song phương về hoạt động trên Mặt Trăng mà tính đến đầu năm 2026 đã có hơn 40 quốc gia ký kết, bao gồm Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ, và nhiều nước ASEAN. Đáng chú ý, Việt Nam chưa tham gia Hiệp định Artemis, dù Hà Nội có chương trình vũ trụ đang phát triển thông qua Trung tâm Vũ trụ Việt Nam (VNSC) và đã hợp tác với Nhật Bản trong lĩnh vực vệ tinh quan sát Trái Đất.
Sự vắng mặt của Việt Nam trong Hiệp định Artemis phản ánh thế tiến thoái lưỡng nan ngoại giao quen thuộc: duy trì cân bằng giữa Washington và Bắc Kinh. Tham gia Artemis Accords có thể gửi tín hiệu mà Hà Nội chưa sẵn sàng phát đi.
Góc nhìn từ cộng đồng người Mỹ gốc Việt
San Diego — nơi tàu Orion hạ cánh — là một trong những thành phố có cộng đồng người Mỹ gốc Việt đông đúc tại Nam California, với hơn 40.000 người theo dữ liệu Cục Điều tra Dân số Mỹ. Đám đông tụ tập tại bãi biển Windansea ở La Jolla chiều thứ Sáu để cố nhìn thấy tàu Orion lúc tái nhập — dù cuối cùng mây che khuất tầm nhìn — là minh chứng cho sức hút của khoảnh khắc lịch sử này.
Đối với cộng đồng người Mỹ gốc Việt nói rộng hơn, chương trình Artemis gợi lên cả niềm tự hào lẫn câu hỏi thực tế. Thế hệ thứ hai và thứ ba của cộng đồng ngày càng hiện diện trong các ngành STEM — khoa học, công nghệ, kỹ thuật, toán học — và ngành hàng không vũ trụ cũng không ngoại lệ. Các kỹ sư gốc Việt làm việc tại NASA, Lockheed Martin (nhà thầu chính của tàu Orion), Boeing, và SpaceX. Tại khu vực Houston — nơi Johnson Space Center tọa lạc và cũng là nơi có cộng đồng người Mỹ gốc Việt lớn nhất nước — mối liên kết giữa cộng đồng và ngành không gian mang tính cả văn hóa lẫn kinh tế.
Chương trình Artemis cũng có tác động gián tiếp đến lĩnh vực giáo dục. Các đại học lớn ở Texas, California, và Florida — nơi nhiều sinh viên gốc Việt theo học ngành kỹ thuật — nhận được tài trợ nghiên cứu đáng kể từ NASA. Mỗi sứ mệnh thành công đều tạo thêm nguồn tài trợ và cơ hội nghiên cứu. Đối với gia đình người Mỹ gốc Việt đầu tư mạnh vào giáo dục STEM cho con em, đây không chỉ là tin vũ trụ trừu tượng — mà là tín hiệu về hướng đi của thị trường việc làm công nghệ cao.
Artemis III và câu hỏi: Bao giờ đặt chân lên Mặt Trăng?
Artemis II là sứ mệnh bay quanh Mặt Trăng — phi hành đoàn không đổ bộ lên bề mặt. Sứ mệnh tiếp theo, Artemis III, mới là chuyến đổ bộ lịch sử, dự kiến đưa người phụ nữ đầu tiên và người da màu đầu tiên lên bề mặt Mặt Trăng. Theo lịch trình hiện tại của NASA, Artemis III nhắm đến năm 2027 hoặc 2028 — nhưng lịch sử cho thấy các sứ mệnh Artemis luôn bị trễ.
Artemis III phụ thuộc vào Starship HLS (Human Landing System) — phiên bản tàu Starship của SpaceX được thiết kế để đưa phi hành gia từ quỹ đạo Mặt Trăng xuống bề mặt và quay lại. Starship vẫn đang trong giai đoạn thử nghiệm, dù đã đạt tiến bộ đáng kể trong các chuyến bay thử nghiệm không người lái năm 2024 và 2025. Nếu SpaceX gặp trở ngại kỹ thuật lớn, toàn bộ lịch trình Artemis III sẽ bị kéo lùi.
Một yếu tố chính trị cũng đáng lưu ý: chương trình Artemis đã vượt qua sự chuyển giao quyền lực từ Trump (nhiệm kỳ 1) sang Biden rồi quay lại Trump (nhiệm kỳ 2) mà không bị hủy bỏ — điều hiếm thấy trong lịch sử NASA, nơi các tổng thống thường có xu hướng xóa sổ chương trình của người tiền nhiệm. Sự sống sót của Artemis qua ba đời tổng thống cho thấy sự đồng thuận lưỡng đảng về tầm quan trọng chiến lược của việc quay lại Mặt Trăng — một phần vì áp lực cạnh tranh từ Trung Quốc.
Bài học từ Apollo và cái giá của sự chậm trễ
Chương trình Apollo gửi 12 người lên bề mặt Mặt Trăng trong bốn năm (1969 đến 1972), rồi đột ngột dừng lại. Ngân sách bị cắt, ý chí chính trị cạn kiệt, và nhân loại không quay lại trong hơn nửa thế kỷ. Bài học lớn nhất từ Apollo không phải về kỹ thuật — mà về tính bền vững chính trị của các chương trình không gian tốn kém.
Artemis đối mặt với thách thức tương tự. Với chi phí mỗi lần phóng SLS ở mức tỷ USD và ngân sách liên bang Mỹ ngày càng bị siết chặt, câu hỏi không phải là liệu Mỹ có thể quay lại Mặt Trăng — mà là liệu Mỹ có đủ kiên nhẫn để duy trì nhịp độ cần thiết. Phát biểu của Giám đốc Isaacman về việc tăng tần suất sứ mệnh nghe đầy tham vọng, nhưng sẽ cần thời gian để xem lời hứa này được chuyển thành dòng ngân sách cụ thể hay không.
Nhìn về phía trước
Artemis II thành công là một cột mốc thực sự — không phải vì nó đột phá về mặt kỹ thuật so với Apollo, mà vì nó chứng minh rằng cơ sở hạ tầng mới (SLS, Orion, hệ thống thu hồi) hoạt động được với người thật trên tàu. Từ đây, lộ trình đến Artemis III, rồi đến trạm Gateway, rồi đến hiện diện lâu dài trên Mặt Trăng trở nên cụ thể hơn — dù vẫn còn nhiều rủi ro kỹ thuật và chính trị.
Đối với cộng đồng người Mỹ gốc Việt, sự kiện này là lời nhắc nhở rằng nước Mỹ — dù chia rẽ trên nhiều mặt — vẫn có khả năng huy động nguồn lực khổng lồ cho những dự án vượt tầm một thế hệ. Và trong cuộc chạy đua không gian thế kỷ 21, nơi luật chơi đang được viết lại, vị trí của mỗi quốc gia — kể cả Việt Nam — sẽ phụ thuộc vào những lựa chọn chiến lược được đưa ra hôm nay, không phải ngày mai.