Năm 2026 đánh dấu lần đầu tiên kỳ thi tốt nghiệp THPT tại Việt Nam vận hành theo Chương trình Giáo dục Phổ thông 2018 — và sự thay đổi cấu trúc thi không chỉ là chuyện kỹ thuật. Nó tái định hình cách hàng triệu học sinh 12 phải tư duy chiến lược về tương lai nghề nghiệp ngay từ lúc đăng ký thi, đồng thời tạo ra những bất đối xứng thông tin đáng kể giữa thí sinh thành thị và nông thôn, giữa gia đình có điều kiện tư vấn và gia đình không.
Cấu trúc mới: Từ tổ hợp cố định sang lựa chọn cá nhân hóa
Theo quy định mới, thí sinh thi tốt nghiệp THPT 2026 bắt buộc hai môn Toán và Ngữ văn, sau đó tự chọn thêm hai môn từ danh sách các môn còn lại: Ngoại ngữ, Lịch sử, Địa lý, Vật lý, Hóa học, Sinh học, Giáo dục Kinh tế và Pháp luật, Tin học, Công nghệ. Tổng cộng, mỗi thí sinh thi bốn môn thay vì sáu môn như những năm trước.
Sự thay đổi này nghe có vẻ đơn giản nhưng tạo ra một ma trận lựa chọn phức tạp. Với chín môn tự chọn và hai suất, thí sinh có 36 tổ hợp khả dĩ. Mỗi tổ hợp lại tương thích hoặc không tương thích với các khối xét tuyển đại học khác nhau. Nói cách khác, quyết định chọn môn thi tốt nghiệp giờ đây gần như đồng nghĩa với việc thu hẹp — hoặc mở rộng — cánh cửa vào đại học.
Điểm khác biệt then chốt so với hệ thống cũ: trước đây, thí sinh thi theo tổ hợp Khoa học Tự nhiên (Lý, Hóa, Sinh) hoặc Khoa học Xã hội (Sử, Địa, Giáo dục Công dân), nghĩa là lựa chọn mang tính nhóm và dễ dự đoán hơn. Bây giờ, một thí sinh có thể chọn Vật lý kết hợp Địa lý, hoặc Tin học kết hợp Lịch sử — những tổ hợp chưa từng tồn tại trong kỳ thi trước.
Chiến lược chọn môn: Bài toán ngược từ ngành học
Câu hỏi mà hàng triệu gia đình đang đặt ra — "ngoài Toán và Văn, chọn môn gì?" — thực chất là câu hỏi sai nếu đặt một cách cô lập. Câu hỏi đúng phải là: thí sinh muốn xét tuyển vào ngành nào, trường nào, và ngành đó yêu cầu tổ hợp môn gì?
Nhiều trường đại học lớn tại Việt Nam — bao gồm Đại học Bách Khoa Hà Nội, Đại học Kinh tế Quốc dân, Đại học Y Hà Nội — vẫn chưa công bố đầy đủ phương án tuyển sinh 2026 tính đến thời điểm tháng 4/2026. Điều này tạo ra một khoảng trống thông tin nguy hiểm: thí sinh phải đăng ký thi trước khi biết chắc chắn trường mình nhắm tới sẽ dùng tổ hợp nào để xét.
Tuy nhiên, dựa trên xu hướng từ các năm trước và thông tin sơ bộ, một số nguyên tắc chiến lược có thể rút ra:
Nhóm ngành Kỹ thuật và Công nghệ: Vật lý gần như là lựa chọn bắt buộc. Môn thứ hai thường là Hóa học (cho ngành Hóa, Vật liệu, Môi trường) hoặc Tin học (cho ngành Công nghệ Thông tin, Khoa học Máy tính). Đáng chú ý, sự xuất hiện của Tin học như một môn thi tốt nghiệp chính thức là điểm mới hoàn toàn, phản ánh nỗ lực đưa kỹ năng số vào chương trình phổ thông.
Nhóm ngành Y — Dược: Hóa học và Sinh học vẫn là cặp đôi truyền thống. Tuy nhiên, một số chương trình Y khoa quốc tế hoặc liên kết có thể chấp nhận Ngoại ngữ thay cho một trong hai môn khoa học.
Nhóm ngành Kinh tế, Luật, Quản trị: Đây là vùng xám lớn nhất. Nhiều trường kinh tế truyền thống dùng khối A (Toán, Lý, Hóa) nhưng cũng nhận khối D (Toán, Văn, Anh). Với cấu trúc mới, Ngoại ngữ trở thành lựa chọn an toàn nhất cho nhóm này vì nó mở rộng khả năng xét vào cả khối D lẫn nhiều tổ hợp khác.
Nhóm ngành Xã hội, Sư phạm, Báo chí: Lịch sử và Địa lý là cặp quen thuộc. Tuy nhiên, môn mới — Giáo dục Kinh tế và Pháp luật — có thể trở thành lựa chọn thay thế hấp dẫn nếu các trường Luật chấp nhận nó trong tổ hợp xét tuyển.
Rủi ro hệ thống: Bất bình đẳng thông tin và áp lực chọn sớm
Điều đáng lo ngại nhất trong kỳ chuyển đổi này không phải là độ khó của đề thi mà là bất bình đẳng trong khả năng tiếp cận thông tin chiến lược.
Tại các thành phố lớn như Hà Nội và Sài Gòn, hệ thống luyện thi tư nhân đã nhanh chóng thích ứng. Các trung tâm tư vấn tuyển sinh cung cấp phân tích tổ hợp, mô phỏng điểm chuẩn, thậm chí dùng AI (trí tuệ nhân tạo) để gợi ý chiến lược chọn môn dựa trên học bạ. Một khóa tư vấn cá nhân hóa có thể tốn từ 2 đến 5 triệu đồng.
Trong khi đó, thí sinh ở vùng nông thôn và miền núi phụ thuộc gần như hoàn toàn vào giáo viên chủ nhiệm — những người bản thân cũng đang loay hoay với chương trình mới. Theo một khảo sát của Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam năm 2025, chỉ khoảng 40% giáo viên cấp THPT tại các tỉnh ngoài thành phố lớn tự tin rằng mình hiểu đầy đủ cơ chế tuyển sinh mới.
Kết quả là một hệ thống hai tốc độ: thí sinh có điều kiện được tối ưu hóa lựa chọn, thí sinh thiếu điều kiện chọn theo cảm tính hoặc theo đám đông. Nếu phần lớn bạn bè trong lớp chọn Lý-Hóa, một thí sinh thực ra phù hợp hơn với Sử-Địa có thể bị cuốn theo mà không nhận ra mình đang tự thu hẹp cơ hội.
Góc nhìn từ cộng đồng người Việt tại Mỹ
Với khoảng 2,3 triệu người gốc Việt tại Hoa Kỳ — theo số liệu điều tra dân số Mỹ năm 2023 — câu chuyện thi cử tốt nghiệp THPT tại Việt Nam không phải chuyện xa lạ. Một tỷ lệ đáng kể gia đình Việt kiều vẫn duy trì mối liên hệ chặt chẽ với hệ thống giáo dục trong nước, đặc biệt ở hai nhóm:
Thứ nhất, gia đình có con em đang học phổ thông tại Việt Nam với kế hoạch du học Mỹ sau khi tốt nghiệp. Đối với nhóm này, kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026 có ý nghĩa kép: vừa là điều kiện tốt nghiệp, vừa có thể ảnh hưởng đến hồ sơ xin visa du học (F-1) nếu thí sinh dự định học đại học tại Việt Nam trước rồi chuyển tiếp sang Mỹ. Điểm tốt nghiệp thấp hoặc tổ hợp môn không phù hợp có thể làm phức tạp quá trình chuyển đổi tín chỉ.
Thứ hai, ông bà, cô chú tại Mỹ — đặc biệt tại các cộng đồng tập trung đông ở Little Saigon (Quận Cam, California), San Jose, và Houston — thường đóng vai trò tài trợ giáo dục cho cháu tại Việt Nam. Kiều hối dành cho giáo dục là một dòng chảy ít được thống kê nhưng rất thực: từ tiền luyện thi, tiền mua tài liệu, đến tiền tư vấn hướng nghiệp. Sự phức tạp hóa của kỳ thi mới có thể đẩy chi phí tư vấn và chuẩn bị lên cao hơn, đồng nghĩa với việc gia đình hải ngoại phải chuyển nhiều tiền hơn.
Một xu hướng đáng chú ý khác: ngày càng nhiều học sinh tại Việt Nam sau khi tốt nghiệp THPT chọn con đường cao đẳng cộng đồng (community college) tại Mỹ thay vì đại học trong nước. Đối với nhóm này, điểm tốt nghiệp THPT quan trọng ở mức vừa đủ — nhưng việc chọn đúng môn thi vẫn ảnh hưởng đến năng lực học thuật thực tế khi sang Mỹ. Một thí sinh chọn Tin học và Ngoại ngữ (tiếng Anh) sẽ có nền tảng tốt hơn cho chương trình STEM tại community college so với thí sinh chọn Lịch sử và Địa lý.
Chương trình 2018: Lý tưởng cá nhân hóa hay thử nghiệm chưa kiểm chứng?
Chương trình Giáo dục Phổ thông 2018 được Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam giới thiệu với triết lý chuyển từ "dạy kiến thức" sang "phát triển năng lực và phẩm chất". Trên lý thuyết, việc cho thí sinh tự chọn môn thi phản ánh triết lý cá nhân hóa lộ trình học tập — một xu hướng phổ biến trong giáo dục quốc tế, từ hệ thống IB (International Baccalaureate, tú tài quốc tế) đến mô hình A-Level của Anh.
Tuy nhiên, có một khác biệt cơ bản: trong hệ thống IB hay A-Level, học sinh chọn môn từ năm lớp 11 (thậm chí lớp 10) và dành hai năm chuyên sâu. Tại Việt Nam, dù chương trình cho phép phân hóa từ lớp 10, thực tế triển khai tại nhiều trường — đặc biệt trường công lập ở vùng khó khăn — vẫn mang tính đại trà. Học sinh "chọn" môn trên giấy nhưng chất lượng giảng dạy chuyên sâu không khác biệt đáng kể so với trước.
Điều này tạo ra một nghịch lý: kỳ thi yêu cầu thí sinh thể hiện năng lực chuyên sâu qua các môn tự chọn, nhưng nhiều thí sinh chưa thực sự được đào tạo chuyên sâu. Kết quả thi của lứa 2026 sẽ là phép thử quan trọng đầu tiên cho toàn bộ triết lý giáo dục mới này.
Tín hiệu cho thị trường lao động và đào tạo nghề
Một hệ quả ít được thảo luận: cấu trúc thi mới có thể vô tình định hình lại dòng chảy nhân lực trong trung hạn. Nếu đa số thí sinh chọn các môn khoa học tự nhiên và Ngoại ngữ (vì nhận thức rằng các ngành STEM và kinh tế có triển vọng thu nhập tốt hơn), các ngành khoa học xã hội và nhân văn sẽ đối mặt với tình trạng thiếu nguồn tuyển.
Theo số liệu từ Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam, trong kỳ thi năm 2025 (năm cuối của hệ thống cũ), chỉ khoảng 30% thí sinh chọn tổ hợp Khoa học Xã hội. Với cơ chế mới, con số này có thể giảm sâu hơn nếu thí sinh nhận ra rằng Sử và Địa không nằm trong tổ hợp xét tuyển của phần lớn các ngành "hot".
Điều đáng lưu ý là nhiều quốc gia đã trải qua hiện tượng tương tự: khi hệ thống thi tạo động cơ cho học sinh tập trung vào STEM, nguồn nhân lực cho giáo dục, báo chí, lịch sử, hành chính công suy giảm. Hàn Quốc và Nhật Bản đã phải điều chỉnh chính sách tuyển sinh để cân bằng lại sau nhiều năm.
Vai trò của Ngoại ngữ: Lá bài an toàn hay bẫy tâm lý?
Một dự đoán phổ biến trên các diễn đàn giáo dục tại Việt Nam: Ngoại ngữ (chủ yếu là tiếng Anh) sẽ là môn tự chọn phổ biến nhất trong kỳ thi 2026. Lý do rõ ràng — tiếng Anh nằm trong hầu hết các khối xét tuyển đại học phổ biến (khối D1, A1, và nhiều tổ hợp mới).
Tuy nhiên, đây cũng có thể là một bẫy. Khi quá nhiều thí sinh cùng chọn tiếng Anh, mức cạnh tranh sẽ tăng. Trong khi đó, một thí sinh chọn môn ít phổ biến hơn (như Tin học hoặc Công nghệ) nhưng đạt điểm cao có thể có lợi thế tại những ngành sử dụng tổ hợp hiếm.
Đây là bài toán lý thuyết trò chơi (game theory) kinh điển: lựa chọn tối ưu của mỗi cá nhân phụ thuộc vào lựa chọn của tất cả những người khác. Và vì không ai biết trước phân bố lựa chọn của toàn bộ thí sinh, mọi chiến lược đều mang tính đặt cược.
Kết luận: Hệ thống thi mới cần hệ sinh thái tư vấn mới
Kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026 không chỉ là một kỳ thi — nó là cuộc thử nghiệm xã hội quy mô lớn đầu tiên của chương trình giáo dục phổ thông cải cách tại Việt Nam. Sự thành công hay thất bại sẽ được đo bằng nhiều thước đo: tỷ lệ tốt nghiệp, mức độ phù hợp giữa lựa chọn môn thi và ngành xét tuyển, và quan trọng nhất — liệu hệ thống có giảm hay gia tăng bất bình đẳng giáo dục.
Đối với gia đình Việt kiều đang theo dõi con cháu tại quê nhà, lời khuyên thiết thực nhất hiện tại không phải là "chọn môn gì" mà là "đảm bảo người thân của bạn tiếp cận được thông tin tuyển sinh cập nhật". Trong một hệ thống mà luật chơi thay đổi và thông tin bất đối xứng, lợi thế lớn nhất không nằm ở học lực mà nằm ở khả năng ra quyết định sáng suốt.
Còn đối với Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam, bài kiểm tra thực sự không phải là đề thi tháng 6 — mà là liệu cơ quan này có đủ minh bạch và kịp thời trong việc công bố phương án tuyển sinh để hàng triệu thí sinh không phải chọn trong bóng tối.