Mức lương $28 một giờ — cao hơn gần gấp đôi lương tối thiểu tiểu bang California hiện tại — lẽ ra phải là tin vui cho người lao động trong ngành xây dựng. Thế nhưng, theo tường thuật của KQED, đây lại là điều khoản gây tranh cãi nhất trong một dự luật nhà ở đang làm Sacramento dậy sóng mùa hè 2026 — và kẻ phản đối quyết liệt nhất không phải là giới chủ thầu hay phe bảo thủ, mà là chính các tổ chức công đoàn xây dựng lớn nhất California.
Nghịch lý đó không phải ngẫu nhiên. Nó phản ánh một cuộc chiến nội bộ trong phong trào lao động Mỹ — một cuộc chiến mà cộng đồng người Mỹ gốc Việt làm trong ngành xây dựng, điện, ống nước và thi công nội thất ở Nam California đang đứng ngay giữa làn đạn, dù hầu như không ai nhắc đến họ trong các phiên điều trần tại Sacramento.
Dự luật nhà ở bình thường, điều khoản lương bất thường
Dự luật do Dân biểu Sharon Quirk-Silva đề xuất ban đầu chỉ tập trung vào việc đơn giản hóa quy trình phê duyệt xây dựng nhà phố (townhouse). Theo KQED, dự luật này sẽ miễn cho các dự án nhà phố khỏi thủ tục đánh giá tác động môi trường và đưa việc cấp phép ra khỏi tầm kiểm soát của hội đồng thành phố và ban quy hoạch địa phương. Cách đây vài năm, một đề xuất như vậy sẽ gây chấn động chính trường California — nhưng sau khi Thống đốc Gavin Newsom ký luật vào năm trước miễn phần lớn các dự án nhà ở đô thị khỏi kiện tụng môi trường, thì nội dung quy hoạch đất đai của dự luật gần như trở thành chuyện nhỏ.
Điều khoản gây sóng gió được thêm vào chỉ kịp cho phiên họp ủy ban thứ hai hồi cuối tháng 4/2026: nhà phát triển dự án nhà phố được hưởng quy trình phê duyệt nhanh phải trả lương ít nhất $28 một giờ cho công nhân. Không phải mức lương theo quy định "prevailing wage" (mức lương phổ thông bắt buộc áp dụng cho công trình công) — chỉ là một ngưỡng sàn tối thiểu mới.
Mức $28 này nghe có vẻ đáng kể. Nhưng để hiểu tại sao nó lại trở thành tâm điểm xung đột, cần hiểu cấu trúc tiền lương trong ngành xây dựng California.
Cơ chế "prevailing wage" và nỗi sợ về tiền lệ
Prevailing wage — hay còn gọi là mức lương phổ thông bắt buộc — là mức lương tối thiểu áp dụng cho các dự án có nguồn vốn công hoặc được nhà nước hỗ trợ, bao gồm nhiều dự án nhà ở bình dân tại California. Theo KQED, mức này được Sở Quan hệ Lao động California (California Department of Industrial Relations) xác định dựa trên mức lương phổ biến nhất cho từng loại công việc ở từng vùng địa lý. Vì bảng lương công đoàn thường bao phủ hàng trăm công nhân trong cùng lĩnh vực, mức lương công đoàn thường chính là mức prevailing wage.
Đối với thợ lợp mái (roofer) dân dụng ở Sacramento, theo KQED, mức prevailing wage liên bang hiện tại là $46,73 một giờ chưa kể phúc lợi — cao hơn mức $28 được đề xuất gần 40%. Đây là con số do chính phủ liên bang xác định độc lập dựa trên khảo sát thực tế tỷ lệ lương phổ biến trên thị trường lao động.
Vấn đề cốt lõi, theo KQED, nằm ở chỗ: dự luật của Quirk-Silva có điều khoản ngăn cơ quan tiểu bang tính mức $28 vào khi tính toán prevailing wage — nhưng chính phủ liên bang thì không bị ràng buộc bởi điều đó. Nếu một lượng lớn dự án nhà phố trả đúng $28 một giờ, cuộc khảo sát liên bang có thể ghi nhận $28 là mức lương phổ biến nhất trong phân khúc đó — và từ đó ấn định $28 làm prevailing wage liên bang cho những công trình liên quan. Kết quả: thay vì tăng lương, dự luật có thể kéo mức lương bắt buộc xuống đối với một bộ phận công nhân đang được trả cao hơn nhiều.
Theo KQED, Kevin Duncan, nhà kinh tế học tại Đại học Colorado State University Pueblo và là người nghiên cứu tác động của chính sách prevailing wage lên chi phí xây dựng, nhìn nhận rằng lập luận của phía công đoàn "có cơ sở" — đặc biệt ở những thị trường nhỏ hơn có tỷ lệ công đoàn hóa thấp. Nếu một làn sóng nhà thầu đồng loạt trả đúng $28 và không có phúc lợi, mức đó sẽ trở thành mức phổ biến nhất — và là cơ sở để liên bang áp prevailing wage mới.
Nhưng cuộc chiến thực sự không chỉ là về con số $46,73 hay $28. Nó là về tiền lệ.
Hội đồng Công Thương và bài toán mất ghế đàm phán
Theo KQED, phía phản đối mạnh mẽ nhất là State Building and Construction Trades Council — tổ chức bao gồm các công đoàn thợ điện, thợ ống nước, thợ kim loại tấm và các ngành thủ công xây dựng có tay nghề cao khác. Trong nhiều năm qua, hội đồng này đã kiên trì theo đuổi một chiến lược nhất quán: không ủng hộ bất kỳ dự luật nào nới lỏng quy định xây dựng nhà ở trừ khi đi kèm với đảm bảo có lợi cho công đoàn — hoặc là yêu cầu prevailing wage ở mức công đoàn, hoặc là quy tắc "skilled and trained" (có tay nghề và được đào tạo) buộc nhà thầu phải tuyển dụng người tốt nghiệp chương trình apprenticeship (học nghề kèm việc), mà phần lớn trong số đó là thành viên công đoàn.
Dự luật của Quirk-Silva phá vỡ khuôn mẫu đó bằng cách đặt ra một "phần thưởng" mới cho nhà thầu: chỉ cần trả $28 một giờ — một mức mà theo KQED, phần lớn thành viên công đoàn đã vượt qua từ lâu. Theo KQED, Chủ tịch Hội đồng Công Thương Chris Hannan bày tỏ quan ngại rằng nếu $28 trở thành chuẩn mực mới cho các dự luật nhà ở ưu đãi thủ tục, đây sẽ là "tiêu chuẩn mặc định mới" mà các nhà lập pháp áp đặt thay vì prevailing wage hay skilled-and-trained.
Đây là nỗi sợ có cơ sở về mặt chiến lược dài hạn. Trong hơn một thập kỷ qua, hội đồng công đoàn xây dựng đã dùng đòn bẩy lập pháp để gắn cải cách nhà ở với quyền lợi lao động có tổ chức. Nếu Sacramento chấp nhận rằng $28 là đủ, toàn bộ kiến trúc đàm phán đó có nguy cơ sụp đổ từng viên gạch một — không phải bằng một đòn trực tiếp, mà bằng tiền lệ.
Liên minh Thợ Mộc và bẻ gãy thế độc quyền đại diện
Đứng về phía ủng hộ dự luật, theo KQED, là các công đoàn thợ mộc California (California Council of Carpenters) — một đối thủ truyền thống của Hội đồng Công Thương trong các hành lang Sacramento.
Phía thợ mộc đưa ra lập luận thực chứng: ngoài các công trình cao tầng dùng thép và bê tông — vốn thu hút đội ngũ lao động chuyên biệt hơn — các công đoàn đại diện cho một tỷ lệ tương đối nhỏ trong lực lượng thi công nhà ở California. Phần lớn thợ xây nhà dân dụng là lao động không thuộc công đoàn, nhiều người đang được trả dưới $28 một giờ. Mức sàn $28 sẽ là một cải thiện thực chất cho nhóm này — không phải sự nhượng bộ tượng trưng.
Cũng theo KQED, phía thợ mộc còn lập luận rằng các thợ lợp mái không thuộc công đoàn làm công trình tư nhân đang phổ biến hơn nhiều so với nhóm làm công trình công liên bang ở Sacramento hay bất kỳ đâu ở California — do đó nguy cơ thực tế về việc $28 kéo tụt prevailing wage liên bang trong thực tế là rất nhỏ.
Đây là sự rạn nứt nội bộ lao động có chiều sâu lịch sử. Hồi mùa hè năm ngoái, Dân biểu Buffy Wicks — một đồng minh lâu năm của thợ mộc — đã cố cài ngưỡng lương tối thiểu từ $28 đến $40 một giờ cho công nhân xây dựng nhà dân vào một dự luật ngân sách vào những giờ chót của năm tài chính. Hội đồng Công Thương phản ứng dữ dội: hàng chục thành viên công đoàn kéo đến phòng họp, một đại diện thậm chí ví đề xuất này như luật "Jim Crow". Đề xuất đó bị rút lại. Năm nay, ý tưởng tương tự được đưa vào dự luật riêng của Quirk-Silva — và kết quả không khác mấy về mức độ căng thẳng, dù có thêm thời gian thảo luận.
Lá phiếu 47 trên 80 và con đường gập ghềnh phía trước
Theo KQED, tại phiên bỏ phiếu ở Hội đồng Lập pháp California hồi tháng trước, dự luật cần 41 trong 80 phiếu để chuyển lên Thượng viện. Kết quả: 47 phiếu thuận — đủ để thông qua, nhưng không phải là chiến thắng áp đảo. Nhiều nghị sĩ Dân chủ, vốn là đồng minh tự nhiên của lao động có tổ chức, phát biểu ủng hộ dự luật nhưng bày tỏ lo ngại về những câu hỏi "chưa được giải quyết" liên quan đến tác động lên mức lương hiện hành. Dân biểu San Diego Chris Ward, theo KQED, gọi vấn đề tiền lương là "con voi 900 pound trong phòng họp.
Con số 47 nói lên nhiều thứ. Đây là một liên minh mong manh — đủ để dự luật sống sót ở Hội đồng Lập pháp, nhưng chưa đủ để tạo ra sức mạnh chính trị vượt qua áp lực vận động hành lang ở Thượng viện. Hội đồng Công Thương có nguồn lực, lịch sử vận động và mạng lưới chính trị đủ mạnh để biến cuộc chiến ở Thượng viện thành một trận thử thách khác hoàn toàn.
Người lao động gốc Việt và khoảng trắng trong cuộc tranh luận
Cộng đồng người Mỹ gốc Việt tập trung đông đảo ở Nam California — đặc biệt tại Quận Cam, San Jose và các vùng ngoại ô Los Angeles — có tỷ lệ làm việc trong ngành xây dựng, sửa chữa và hoàn thiện nội thất cao hơn mức trung bình. Nhiều người trong số họ là lao động tự do, làm việc theo hợp đồng phụ (subcontractor), thường không thuộc bất kỳ công đoàn nào và không có prevailing wage bảo vệ. Đây chính xác là nhóm mà phía thợ mộc mô tả khi nói đến "lao động không công đoàn đang bị trả dưới $28 một giờ.
Nhưng họ cũng là nhóm dễ bị tổn thương nhất nếu mức $28 vô tình trở thành mức trần thay vì mức sàn — nếu nhà thầu lớn hạch toán lại cấu trúc lương, đẩy toàn bộ đội thầu phụ về đúng $28 và không thêm gì. Đó không phải kịch bản không tưởng: trong ngành xây dựng dân dụng California, áp lực giảm chi phí lao động thông qua mạng lưới thầu phụ là thực tế đã được ghi nhận rộng rãi.
Điều mà phiên điều trần ở Sacramento không thảo luận là: nhóm lao động nhập cư, làm việc phi chính thức hoặc bán chính thức sẽ được hưởng lợi từ mức sàn $28 đến đâu, nếu cơ chế thực thi không đủ mạnh? Một mức lương $28 trên giấy tờ không có giá trị nếu nhà thầu phụ vẫn thanh toán qua tiền mặt, không ký hợp đồng rõ ràng, hoặc phân loại sai lao động thành "nhà thầu độc lập" để tránh nghĩa vụ pháp lý.
Cuộc chiến này sẽ đi về đâu
Nhìn toàn cục, cuộc tranh luận về dự luật của Quirk-Silva là triệu chứng của một áp lực cấu trúc lớn hơn: California đang cố gắng giải quyết khủng hoảng nhà ở bằng cách tăng tốc phê duyệt và giảm rào cản pháp lý, nhưng mỗi bước đi đó đều va chạm với kiến trúc bảo vệ lao động có tổ chức được xây dựng suốt nhiều thập kỷ.
Phía Hội đồng Công Thương nhiều khả năng sẽ tiếp tục kháng cự mạnh tại Thượng viện — và không loại trừ khả năng họ thành công trong việc buộc sửa đổi hoặc khai tử điều khoản $28. Lịch sử Sacramento cho thấy hội đồng này đã nhiều lần chặn đứng các dự luật nhà ở không đáp ứng tiêu chuẩn lao động của họ.
Nhưng ngay cả nếu dự luật bị chặn hoặc điều khoản lương bị gỡ bỏ, cuộc tranh luận này đã để lại dấu ấn: nó cho thấy liên minh thợ mộc — với sự hậu thuẫn của một bộ phận nghị sĩ Dân chủ thân thiện với cải cách nhà ở — sẵn sàng thách thức thế độc quyền của Hội đồng Công Thương trong việc định nghĩa "thân thiện với lao động" nghĩa là gì.
Đây là cuộc chiến về định nghĩa — và định nghĩa nào thắng ở Sacramento sẽ định hình không chỉ ai xây những ngôi nhà tiếp theo ở California, mà còn bao nhiêu tiền họ được trả.
Đọc toàn bộ bài tường thuật gốc của KQED tại liên kết nguồn bên dưới.
- [1]ww2.kqed.org