Trong một bài trước, chúng tôi viết rằng nghề nail chiếm khoảng một phần bảy người Việt đi làm ở Mỹ, và sáu phần bảy còn lại làm nghề khác. Rồi chúng tôi liệt kê ra: kỹ sư, y tá, kế toán, thợ sửa xe, tài xế, giáo viên, chủ nhà hàng, thợ hãng xưởng, lập trình viên. Và dừng ở đó.
Loạt bài này trả lời phần còn lại của câu hỏi. Sáu phần bảy đó vào nghề bằng cách nào, học bao lâu, tốn bao nhiêu, và một ngày đi làm của họ trông ra sao.
Bài này là bản đồ. Nó không bảo quý vị nên làm nghề gì, vì không ai biết hoàn cảnh của quý vị bằng chính quý vị. Nó chỉ ra bốn con đường có thật, kèm con số thật của từng đường để quý vị tự so.
Hai cộng đồng trong một cộng đồng
Trước khi nói chuyện nghề, phải nói thẳng một điều về cộng đồng mình, vì nó quyết định bài này viết ra sao.
Theo Trung tâm Nghiên cứu Pew (Pew Research Center), 36% người gốc Việt từ 25 tuổi trở lên có bằng cử nhân hoặc cao hơn. Cũng theo Pew, 56% thông thạo tiếng Anh — nghĩa là 44% thì chưa. Và theo ước tính từ dữ liệu Điều tra Cộng đồng Hoa Kỳ (American Community Survey, viết tắt là ACS), khoảng 12% người Mỹ gốc Việt trong lực lượng lao động làm thợ nail, cộng thêm 2% làm nghề khác trong ngành làm đẹp. Đây cũng là nghề phổ biến nhất trong cộng đồng.
Đọc ba con số đó cạnh nhau sẽ thấy: đây không phải một cộng đồng trung bình. Đây là hai cộng đồng nằm chồng lên nhau. Một bên có bằng cấp Mỹ và làm nghề chuyên môn. Một bên vào Mỹ bằng nghề dịch vụ, tiếng Anh còn hạn chế, và bằng cấp cũ ở Việt Nam không dùng được.
Hai bên có hai bài toán hoàn toàn khác nhau. Một danh sách kiểu "mười nghề lương cao nhất" không giúp được bên nào. Loạt bài này viết cho cả hai, và sẽ nói rõ mỗi phần đang nói với ai.
Câu hỏi đúng không phải "nghề nào lương cao
Ai cũng biết bác sĩ lương cao hơn thợ. Biết vậy không giải quyết được gì.
Câu hỏi thật sự có hai vế, và phải hỏi cùng lúc:
- Bao lâu thì có lương? Tiền nhà không chờ. Một người có sáu tháng tiền dành dụm không chọn được con đường bốn năm, dù con đường đó tốt hơn.
- Trần ở đâu? Nghề vào nhanh thường trần thấp. Nghề trần cao thường vào chậm. Chọn nghề là chọn một điểm trên đường đổi chác giữa hai thứ đó, chứ không phải chọn cái "tốt nhất".
- Cả loạt bài này sắp xếp theo vế thứ nhất, vì đó là vế quyết định trong thực tế: người ta bỏ học nghề giữa chừng vì hết tiền, chứ hiếm khi vì hết thích.
Bốn con đường, bằng số
Các con số dưới đây là thu nhập trung vị toàn quốc năm 2024 của Cục Thống kê Lao động Hoa Kỳ (U.S. Bureau of Labor Statistics, viết tắt là BLS — tên tiếng Anh này là thứ cần gõ khi tra cứu). Trung vị nghĩa là một nửa số người làm nghề đó kiếm nhiều hơn, một nửa kiếm ít hơn. Người mới vào nghề thường nằm dưới mức này.
Đường 1 — vài tuần đến sáu tháng. Vào nhanh nhất, cho người cần tiền ngay.
Phụ tá điều dưỡng (nursing assistant): 39.530 USD một năm. Phải học xong một chương trình được tiểu bang công nhận.
Phụ tá y khoa (medical assistant): 44.200 USD một năm, chương trình thường một đến hai năm, và ngành này tăng 12% trong giai đoạn 2024–2034.
Tài xế xe tải đường dài: 57.440 USD một năm. Trường lái thường ba đến sáu tháng, sau đó còn chạy kèm với tài xế có kinh nghiệm vài tuần.
Đường 2 — nghề tay, và loại "đi học mà được trả lương".
Thợ máy lạnh và sưởi (HVAC): 59.810 USD một năm. Chương trình từ sáu tháng đến hai năm. Bắt buộc có chứng chỉ xử lý chất làm lạnh của Cơ quan Bảo vệ Môi trường (Environmental Protection Agency, viết tắt là EPA).
Thợ điện: 62.350 USD một năm. Học nghề theo hình thức apprenticeship, bốn đến năm năm.
Đường 3 — hai năm hoặc hơn, ngành y tế.
Y tá có bằng hành nghề (registered nurse): 93.600 USD một năm. Phải có giấy phép do tiểu bang cấp, phải tốt nghiệp chương trình được công nhận và thi đậu kỳ thi.
Một chi tiết cần nói rõ, vì hiểu sai chỗ này tốn nhiều năm: BLS ghi trình độ phổ biến để vào nghề y tá là bằng cử nhân. Bằng cao đẳng hai năm vẫn đủ điều kiện để thi lấy giấy phép, nhưng "đủ điều kiện thi" và "nơi nào cũng nhận" là hai chuyện khác nhau, và nhiều bệnh viện nay đòi bằng cử nhân. Bài 4 sẽ nói kỹ.
Đường 4 — bằng cấp Việt Nam, làm lại giấy tờ hành nghề. Dành cho người từng là kỹ sư, dược sĩ, y tá, giáo viên ở Việt Nam. Đây là con đường ít được viết nhất bằng tiếng Anh, và là con đường nhiều người trong cộng đồng mình cần nhất. Bài 5.
Đường 5 — tự làm chủ. Tiệm ăn, tiệm nail, xe tải chạy chủ, thầu xây dựng. Đường này không nằm cùng thước đo với bốn đường trên, vì nó đổi lương lấy vốn và rủi ro. Bài 6.
Hai con số rất dễ đọc sai
Đây là phần đáng giá nhất của bài, vì hai lỗi đọc số dưới đây khiến người ta chọn sai đường.
Thứ nhất: tốc độ tăng trưởng không phải số việc làm. Nghề phụ tá điều dưỡng chỉ tăng 2% trong mười năm, nghe như một ngành đang chết. Nhưng cũng theo BLS, mỗi năm ngành này có khoảng 211.800 chỗ trống. Con số tăng trưởng thấp mà chỗ trống nhiều nghĩa là người ta vào rồi lại bỏ nghề. Điều đó nói lên hai chuyện cùng lúc: xin việc dễ, và công việc nặng. Cả hai đều là thông tin thật, và không con số nào một mình nói đủ.
Thứ hai: có con đường học nghề trả tiền cho quý vị, thay vì thu tiền. Học apprenticeship thợ điện là vừa làm vừa học, khoảng 2.000 giờ mỗi năm là giờ làm có trả lương, lương tăng dần theo tay nghề. So với trường y tá — nơi quý vị trả học phí và không có thu nhập trong lúc học — thì đây là khác biệt rất lớn về dòng tiền, và nó gần như không bao giờ xuất hiện trong các danh sách nghề nghiệp.
Với người đang nuôi con và trả tiền nhà, khác biệt đó nhiều khi quan trọng hơn mức lương cuối cùng.
Giấy phép là chuyện của tiểu bang, không phải của nước Mỹ
Đây là điều gây nhầm nhiều nhất, và là lý do lời khuyên của người quen ở tiểu bang khác thường sai.
Hầu hết nghề trong loạt bài này đều cần giấy phép, và giấy phép do tiểu bang cấp. California và Texas không chỉ khác nhau về số giờ học. Hai nơi vận hành hai hệ thống khác nhau.
Tại California, việc cấp phép bị tách làm hai cơ quan. Giấy phép nhà thầu — như C-20 cho máy lạnh, hay C-10 cho điện — do Hội đồng Cấp phép Nhà thầu tiểu bang (Contractors State License Board, viết tắt là CSLB) cấp. Còn chứng nhận cá nhân người thợ điện lại do Sở Quan hệ Lao động California (California Department of Industrial Relations, viết tắt là DIR) cấp. Nghĩa là một người thợ điện ở California có thể phải làm việc với hai cơ quan cho hai thứ giấy khác nhau.
Tại Texas, phần lớn gom về một mối là Sở Cấp phép và Quản lý Texas (Texas Department of Licensing and Regulation, viết tắt là TDLR). Yêu cầu cũng ghi theo kiểu khác: để thành kỹ thuật viên máy lạnh có chứng nhận, Texas đòi 2.000 giờ chương trình được sở công nhận cộng với hai năm làm việc dưới sự giám sát của nhà thầu có giấy phép. Muốn lên nhà thầu thì cần bốn năm kinh nghiệm thực tế.
Bài học rút ra không phải là học thuộc mấy con số này, mà là: tra tại trang web của cơ quan cấp phép đúng tiểu bang mình sẽ ở, và đừng dùng kinh nghiệm của người thân ở tiểu bang khác làm kế hoạch. Thông tin này công khai và miễn phí.
Học ở đâu và ai thuê là chuyện của địa phương
Giấy phép là chuyện tiểu bang. Nhưng chuyện học ở trường nào, học phí bao nhiêu, và ai sẽ thuê mình thì lại rất địa phương. Loạt bài này sẽ bám vào hai nơi đông người Việt nhất.
Quận Cam, California. Hệ thống trường cao đẳng cộng đồng ở đây dày: Coast Community College District gồm Coastline, Golden West và Orange Coast; cộng thêm Santa Ana College và Cypress College. Golden West và Santa Ana đều có chương trình điều dưỡng; Cypress có chương trình máy lạnh.
Houston, Texas. Houston Community College, San Jacinto College, Lone Star College và Lee College. Điểm khác biệt lớn nhất so với Quận Cam nằm ở công nghiệp: San Jacinto và Lee College mạnh về nghề công nghiệp nhờ nằm sát kênh tàu Houston, và Houston có một hướng nghề mà Quận Cam gần như không có — công nghệ vận hành nhà máy lọc dầu và hóa chất.
Đó là ví dụ rõ nhất cho thấy vì sao thành phố có ảnh hưởng thật: cùng một người, cùng một số năm học, nhưng danh sách nghề mở ra cho họ ở Houston và ở Quận Cam không giống nhau.
Nếu quý vị đã ở Mỹ lâu và đang tính đổi nghề
Phần này dành cho người không mới sang. Bài toán của quý vị khác, và khác ở chỗ ít người nói ra.
Người mới sang tính theo câu "bao lâu thì có đồng lương đầu tiên". Người đã đi làm mười lăm năm thì không: quý vị đang có lương rồi. Cái quý vị phải tính là khoảng hụt thu nhập trong lúc học lại, và cái giá của những năm không đi trên con đường cũ.
Nhưng quý vị cũng có những thứ người mới sang không có, và nhiều người quên mất là mình có:
- Học phí trong tiểu bang. Ở cao đẳng cộng đồng, người cư trú lâu năm trả mức học phí thấp hơn nhiều so với mức ngoài tiểu bang.
- Trợ cấp học phí từ hãng. Nhiều công ty lớn, bệnh viện và cả một số hệ thống bán lẻ trả một phần học phí cho nhân viên. Cái này nằm trong phúc lợi và rất hay bị bỏ quên.
- Tiếng Anh và hồ sơ tín dụng. Hai thứ mất nhiều năm để có, và quý vị đã có.
- Học buổi tối và cuối tuần. Phần lớn chương trình nghề ở cao đẳng cộng đồng có lớp tối, thiết kế đúng cho người đang đi làm.
- Cái bẫy lớn nhất của nhóm này không phải là tuổi tác, mà là tiếc công. Mười lăm năm đã bỏ vào một nghề là chuyện đã qua; nó không nên quyết định mười lăm năm sắp tới. Câu hỏi đúng là từ hôm nay trở đi, đường nào tốt hơn cho mình.
Tuần này có thể làm gì
Bốn việc, không tốn tiền:
- Viết ra con số của mình. Có bao nhiêu tháng sống được nếu thu nhập giảm. Con số đó loại bỏ ngay phân nửa các lựa chọn, và đó là chuyện tốt.
- Chọn tiểu bang trước, rồi mới chọn nghề. Nếu đang ở Việt Nam mà chưa biết sẽ ở đâu, thì chưa chọn nghề được.
- Vào trang web cao đẳng cộng đồng gần nhà, xem mục career education hoặc workforce, đọc danh sách chương trình và học phí. Thông tin công khai, không cần ghi danh mới xem được.
- Hỏi bộ phận nhân sự chỗ đang làm xem hãng có trả học phí không, nếu quý vị đang đi làm.
Loạt bài này gồm những gì
Bài 2 — đường ngắn: phụ tá điều dưỡng, phụ tá y khoa, lấy máu, phụ tá dược, bằng lái xe tải. Kèm cái bẫy hợp đồng đào tạo của các hãng xe tải.
Bài 3 — nghề tay: máy lạnh, điện, ống nước, hàn, sửa xe. Học nghề có lương khác trường nghề ra sao.
Bài 4 — y tế bậc cao đẳng: y tá, kỹ thuật viên hình ảnh, siêu âm, vệ sinh răng. Kèm chuyện xếp hàng chờ lớp mà không ai tính vào thời gian học.
Bài 5 — bằng cấp Việt Nam: thẩm định bằng, hội đồng cấp phép tiểu bang, thi lại.
Bài 6 — tự làm chủ: tiệm, xe tải chạy chủ, thầu khoán.
Mỗi bài sẽ có phần con số thật, phần một ngày đi làm trông ra sao, và phần dành riêng cho người đã ở Mỹ lâu đang tính đổi nghề.
Bảo Nguyễn
Bảo Nguyễn sáng lập Saigon Sentinel để mang đến cho cộng đồng người Việt hải ngoại nguồn tin cộng đồng độc lập và chuyên sâu, trong thời điểm mà thông tin sai lệch lan nhanh hơn khả năng kiểm chứng và rào cản ngôn ngữ khiến việc xác minh trở nên khó khăn hơn lẽ thường. Anh đặt ra tiêu chuẩn biên tập và các lớp kiểm soát chất lượng cho việc đưa tin, chọn đề tài, viết và biên tập từng bài, đọc bài đối chiếu với nguồn trước khi xuất bản, kiểm tra lại nội dung đã đăng, và xử lý đính chính.