Từ tháng 1/2025 đến nay, chính quyền liên bang đã nộp 27 vụ kiện nhắm vào hơn 20 thành phố, quận hạt và tiểu bang có chính sách 'thành phố trú ẩn' (sanctuary city) — những nơi hạn chế hợp tác giữa cảnh sát địa phương với cơ quan di trú liên bang. Đây không phải một vài vụ kiện lẻ tẻ mà là một chiến dịch pháp lý có hệ thống, và điều đáng chú ý không phải là số lượng đơn kiện, mà là tỷ lệ thắng thua đang nghiêng về phía các chính quyền địa phương.
Theo Lailluminator, chỉ trong ba tháng gần nhất, Bộ Tư pháp Mỹ (DOJ) đã kiện ít nhất sáu khu vực pháp lý mới gồm Connecticut, Maryland, New Jersey, New York, một quận ở Michigan và thành phố Philadelphia. Cộng dồn với các vụ trước đó nhắm vào Los Angeles, Chicago, Boston và nhiều nơi khác, đây là nỗ lực pháp lý lớn nhất từ trước đến nay của một chính quyền liên bang nhằm xóa bỏ các chính sách hạn chế phối hợp với Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan (ICE) — những chính sách mà một số thành phố đã áp dụng từ thập niên 1980, theo Stateline.
Sáu trong bảy dự luật của Philadelphia vẫn có hiệu lực bất chấp lệnh cấm sơ bộ của toà án liên bang.
Từ New Jersey đến Philadelphia: mô hình lặp lại của một chiến lược thất bại một nửa
Tháng 5/2025, Bộ Tư pháp Mỹ kiện bốn thành phố New Jersey — Hoboken, Jersey City, Newark và Paterson — vì các chính sách giới hạn hợp tác với ICE. Một thẩm phán liên bang do cựu Tổng thống Joe Biden bổ nhiệm đã bác đơn kiện này vào tháng 6/2025, kết luận rằng các chính sách của bốn thành phố không hề cản trở hoạt động của ICE. Cùng thời điểm, Bộ Tư pháp Mỹ cũng kiện riêng bang New Jersey vì đạo luật cấm nhân viên di trú che giấu danh tính khi thi hành nhiệm vụ.
Tại Philadelphia, câu chuyện phức tạp hơn. Hội đồng thành phố hồi tháng 4/2025 thông qua bảy dự luật liên quan ICE, trong đó có quy định cấm nhân viên di trú đeo khẩu trang, che phù hiệu hoặc dùng xe không biển hiệu. Bộ Tư pháp Mỹ kiện để chặn riêng điều khoản về che giấu danh tính, và lần này một thẩm phán do Tổng thống Trump bổ nhiệm đã ra lệnh cấm sơ bộ, viện dẫn Điều khoản Tối cao (Supremacy Clause) của Hiến pháp Mỹ. Nhưng sáu trong bảy dự luật còn lại của Philadelphia vẫn có hiệu lực bất chấp lệnh cấm này — cho thấy ngay cả một chiến thắng pháp lý của Bộ Tư pháp Mỹ cũng chỉ chặn được một phần nhỏ của tổng thể chính sách địa phương.
Mẫu hình này lặp lại ở quy mô lớn hơn. Theo The Guardian, một thẩm phán liên bang tại California là ông Fernando Olguin đã bác đơn kiện của chính quyền liên bang nhắm vào Los Angeles, cho rằng sắc lệnh thành phố chỉ điều chỉnh hành vi của chính nhân viên thành phố chứ không hề can thiệp bất hợp hiến vào hoạt động liên bang. Thẩm phán cũng cho phép Bộ Tư pháp Mỹ nộp đơn sửa đổi — nghĩa là cuộc chiến chưa kết thúc, chỉ là hiệp một. Các vụ kiện tương tự nhắm vào Boston và Chicago cũng bị toà án liên bang bác bỏ.
Maryland: nơi hai mặt trận pháp lý cùng nhắm vào một đạo luật
Maryland là ví dụ rõ nhất cho thấy cuộc chiến sanctuary city không chỉ là chính quyền liên bang đối đầu chính quyền địa phương, mà còn có một mặt trận thứ ba: chính các quan chức thực thi pháp luật địa phương kiện lại tiểu bang của mình. Đạo luật Community Trust Act của Maryland, có hiệu lực từ 31/5/2025, cấm cảnh sát và nhân viên cải huấn tiểu bang hỏi về tình trạng di trú, đồng thời cấm giam giữ hoặc chuyển giao người cho cơ quan liên bang vì lý do di trú nếu không có trát của toà án.
Theo WMAR 2 News Baltimore, cảnh sát trưởng của 17 trong 23 quận tại Maryland đã đệ đơn kiện chính các nhà lập pháp tiểu bang của mình từ trước khi Bộ Tư pháp Mỹ vào cuộc — đơn kiện này do Liên đoàn Cải cách Di trú Mỹ (Federation for American Immigration Reform) đứng ra nộp thay, theo Stateline, và có những đoạn văn bản gần như giống hệt với đơn kiện sau đó của Bộ Tư pháp Mỹ. Việc hai đơn kiện — một từ liên bang, một từ chính các sheriff địa phương — dùng chung ngôn ngữ pháp lý cho thấy chiến dịch chống sanctuary city không chỉ là hành động đơn phương của Toà Bạch Ốc, mà có sự phối hợp với các nhóm vận động chống nhập cư ở cấp tiểu bang.
Bộ Tư pháp Mỹ lập luận rằng đạo luật Maryland vi phạm Điều khoản Tối cao và gây nguy hiểm cho an toàn công cộng, trong khi tiểu bang Maryland phản bác rằng đạo luật không hề buộc phải giấu thông tin quốc tịch. Tổng Chưởng lý Maryland Anthony Brown đã lên tiếng về vụ kiện này hôm 13/7/2025. Điều đáng lưu ý: các vụ kiện sanctuary tương tự trước đó đã bị toà liên bang bác ở California, New York và New Jersey — một chuỗi thất bại pháp lý mà Bộ Tư pháp Mỹ vẫn tiếp tục lặp lại chiến thuật, thay vì điều chỉnh cách tiếp cận.
Connecticut và New Mexico: chiến dịch lan rộng, không có dấu hiệu chậm lại
Hôm thứ Hai, Bộ Tư pháp Mỹ kiện tiểu bang Connecticut và thành phố New Haven, nâng tổng số vụ kiện sanctuary lên 16 tính đến thời điểm đó, theo New York Post. Đơn kiện cáo buộc chỉ 20% số lệnh giam giữ di trú (immigration detainers) được cơ quan chức năng Connecticut tuân thủ kể từ năm 2020. Thị trưởng New Haven, ông Justin Elicker, công khai gọi nội dung đơn kiện là sai sự thật và gây hiểu lầm, đồng thời tuyên bố sẽ chống lại vụ kiện đến cùng.
Gần đây nhất, tháng 5/2026, Bộ Tư pháp Mỹ mở mặt trận mới tại New Mexico, kiện cả tiểu bang lẫn thành phố Albuquerque nhằm chặn Dự luật số 9 — được Thống đốc Michelle Lujan Grisham ký ban hành — cấm chính quyền địa phương hợp tác với hành động di trú liên bang và buộc các nhà tù địa phương chấm dứt hợp đồng giam giữ người di trú cho liên bang. Theo abq.news, Tổng Chưởng lý New Mexico Raul Torrez tuyên bố sẽ bảo vệ đạo luật này, dựa trên kinh nghiệm từng nhiều lần thắng kiện chính quyền liên bang. Ở cấp thành phố, một ủy viên hội đồng Albuquerque thuộc Đảng Cộng hòa đã công khai chỉ trích thị trưởng Tim Keller vì chính sách sanctuary — cho thấy ngay trong nội bộ các thành phố xanh, sanctuary policy vẫn là chủ đề gây chia rẽ chính trị.
New York đáp trả bằng sắc lệnh, không chờ toà án phán quyết
Trong khi Bộ Tư pháp Mỹ tiếp tục kiện tụng, một số thành phố chọn cách củng cố phòng thủ pháp lý trước khi bị kiện. Tại buổi ăn sáng liên tôn giáo đầu tiên của nhiệm kỳ, với gần 400 lãnh đạo tôn giáo và cộng đồng từ năm quận tham dự, Thị trưởng New York Zohran Mamdani đã ký Sắc lệnh Hành pháp số 13 nhằm tái khẳng định luật sanctuary của thành phố, theo tài liệu công bố trên trang NYC.gov. Sắc lệnh này giới hạn hoạt động thực thi di trú liên bang trên tài sản thành phố — bao gồm trường học, bệnh viện, nơi tạm trú và bãi đậu xe — trừ khi có trát tư pháp, đồng thời buộc các cơ quan như Sở Cảnh sát New York, Sở Cải huấn và Sở Dịch vụ Xã hội phải kiểm toán nội bộ trong vòng 14 ngày. Thành phố cũng phân phát gần 32.000 tờ rơi 'Biết Quyền Của Bạn' bằng mười ngôn ngữ, bao gồm tiếng Anh, Tây Ban Nha, Quan Thoại và tiếng Bangla.
Cách tiếp cận của New York cho thấy một logic phòng thủ khác với New Jersey hay Maryland: thay vì chờ bị kiện rồi biện hộ trước toà, thành phố chủ động dựng hàng rào thủ tục — kiểm toán, đào tạo nhân viên, chỉ định cán bộ phụ trách quyền riêng tư — để giảm khả năng Bộ Tư pháp Mỹ tìm được lỗ hổng pháp lý.
Vì sao vòng xoáy pháp lý này chạm tới cộng đồng gốc Việt dù không ai nhắc tên
Các thành phố đang bị Bộ Tư pháp Mỹ nhắm tới — Philadelphia, Boston, Chicago, Los Angeles, San Jose (qua Vùng Vịnh), Houston — đều là nơi có cộng đồng người Việt định cư đông đảo, từ các khu thương mại nhỏ tới lao động trong ngành dịch vụ. Với gia đình có thành viên chưa có quy chế thường trú vững chắc, mức độ hợp tác giữa cảnh sát địa phương và ICE quyết định trực tiếp việc một cuộc chặn xe vi phạm giao thông có biến thành thủ tục trục xuất hay không.
Câu chuyện về tình trạng bảo vệ tạm thời (Temporary Protected Status - TPS) mà Pennsylvania Capital-Star ghi nhận ở Charleroi cũng là lời cảnh báo gián tiếp cho cộng đồng gốc Việt: Tòa án Tối cao Mỹ đã ra phán quyết 6-3 trong vụ Mullin kiện Doe, cho phép chính quyền liên bang chấm dứt TPS của người Haiti và Syria. TPS là cơ chế pháp lý có gốc rễ lịch sử tương tự các chương trình từng bảo vệ người tị nạn Việt Nam sau năm 1975 — một khi tiền lệ pháp lý cho phép chính quyền liên bang thu hồi quy chế bảo vệ tạm thời hàng loạt, nó tạo cơ sở để áp dụng cho bất kỳ nhóm di dân nào khác trong tương lai, kể cả các diện bảo lãnh nhân đạo mà một số gia đình gốc Việt vẫn đang chờ xử lý.
Ai đang thắng trong cuộc chiến này
Nhìn tổng thể ba năm qua, các thành phố và tiểu bang đang thắng phần lớn trận chiến pháp lý ban đầu — New Jersey, Los Angeles, Boston, Chicago đều được toà bác đơn kiện của Bộ Tư pháp Mỹ. Nhưng đây không phải chiến thắng cuối cùng: Philadelphia cho thấy Bộ Tư pháp Mỹ chỉ cần thắng một điều khoản hẹp cũng đủ tạo tiền lệ mở rộng dần; và ở Maryland, sự phối hợp giữa Bộ Tư pháp Mỹ với các sheriff địa phương cho thấy chiến dịch không chỉ dựa vào một mặt trận duy nhất.
Về bản chất, đây là một cuộc chiến giành quyền định nghĩa ranh giới liên bang — địa phương trong luật di trú Mỹ, và toà án liên bang, dù có thẩm phán do đảng nào bổ nhiệm, phần lớn đang đứng về phía nguyên tắc rằng chính quyền địa phương có quyền không dùng nguồn lực của mình để thực thi luật liên bang. Trừ khi Tòa án Tối cao Mỹ can thiệp trực tiếp vào vấn đề sanctuary city — điều chưa xảy ra — xu hướng nhiều khả năng sẽ tiếp tục: Bộ Tư pháp Mỹ mở thêm mặt trận mới ở các bang khác, trong khi phần lớn đơn kiện tiếp tục bị bác ở cấp toà án liên bang, và mỗi thành phố buộc phải tự tính toán mức độ rủi ro riêng của mình.
Đọc các bản tin gốc tại các liên kết nguồn bên dưới.