Tòa án liên bang liên tiếp bác bỏ giới hạn thuốc phá thai, nhưng cuộc chiến thật sự nằm ở FDA

Trong cùng một tuần, các tòa án liên bang tại nhiều tiểu bang khác nhau đưa ra một loạt phán quyết liên quan đến việc FDA kiểm soát thuốc phá thai mifepristone, nhưng theo hai hướng pháp lý khác nhau: tại Virginia và Hawaii, các thẩm phán cho rằng chính FDA đã không đưa ra đủ căn cứ cho các hạn chế riêng của cơ quan này, trong khi tại North Carolina, một thẩm phán khác lại chặn các quy định riêng của tiểu bang vì cho rằng chúng xung đột với thẩm quyền của FDA. Nhưng nghịch lý là sau tất cả những phán quyết đó, các quy định gây tranh cãi nhất vẫn chưa hề bị gỡ bỏ. Đó chính là mấu chốt của câu chuyện: các tòa án có thể tuyên một chính sách là bất hợp pháp, nhưng không nhất thiết có quyền xóa bỏ nó ngay lập tức — quyền quyết định cuối cùng vẫn nằm trong tay chính cơ quan liên bang đã ban hành nó.

Theo Louisiana Illuminator, thẩm phán liên bang Robert Ballou tại Virginia phán quyết rằng FDA đã không đưa ra đủ căn cứ để biện minh cho các hạn chế áp đặt năm 2023 đối với mifepristone — loại thuốc được dùng phổ biến nhất trong số hai loại thuốc chấm dứt thai kỳ trước 10 tuần. Cùng thời điểm, một thẩm phán khác tại Hawaii cũng ra phán quyết tương tự hồi tháng 10 năm ngoái, cho rằng các hạn chế này mang tính tùy tiện.

Một quy định, hai cách hiểu về sự an toàn

Điều khiến vụ việc trở nên rối rắm là bản thân các hạn chế năm 2023 lại vừa siết vừa nới. Theo The Independent, Judge Ballou tại Charlottesville tuyên bất hợp pháp yêu cầu bắt buộc bác sĩ và nhà thuốc phải có chứng nhận đặc biệt mới được kê và cấp phát mifepristone — một quy định do chính quyền Biden ban hành. Nhưng cũng chính quy định năm 2023 đó lần đầu tiên cho phép gửi thuốc qua đường bưu điện mà không cần khám trực tiếp, một bước nới lỏng mà nhiều bác sĩ ủng hộ quyền phá thai từng hoan nghênh.

Nói cách khác, phán quyết của Ballou không phải là một chiến thắng thuần túy cho phía ủng hộ tiếp cận thuốc phá thai — nó tấn công đúng cơ chế REMS (Chiến lược Đánh giá và Giảm thiểu Rủi ro) mà FDA dùng để vừa cho phép thuốc lưu hành vừa kiểm soát ai được kê đơn. Theo Talking Points Memo, chỉ có 73 trong hơn 20.000 loại thuốc được FDA phê duyệt phải chịu cơ chế REMS, và Ballou dẫn số liệu cho thấy tỷ lệ tử vong liên quan đến phá thai bằng thuốc chỉ ở mức 0,65 ca trên 100.000 trường hợp — một con số ông dùng để lập luận rằng mức độ giám sát khắt khe như vậy là không tương xứng với rủi ro thực tế.

Điều quan trọng cần nói rõ: Ballou không thể tự mình xóa bỏ quy định. Ông chỉ có thể buộc FDA phải xem xét lại — một hình thức pháp lý gọi là remand (trả hồ sơ về cơ quan để xét lại). The Independent lưu ý rằng luật liên bang hiện tại không cho phép thẩm phán đơn phương hủy bỏ quy định, dù ông có thể làm điều đó sau này khi xử lý một nhóm khiếu nại khác liên quan đến quyền hiến định của các nhà cung cấp dịch vụ.

Bản đồ pháp lý chắp vá: mỗi bang một luật riêng

Trong khi Virginia và Hawaii đẩy về hướng nới lỏng, một mặt trận khác đang diễn ra theo chiều ngược lại — không phải ở cấp liên bang mà ở cấp tiểu bang, nơi chính quyền các bang tự đặt ra luật riêng bất kể FDA nói gì.

Tại North Carolina, theo WRAL, một thẩm phán liên bang vừa chặn vĩnh viễn một số hạn chế của bang về cách cấp phát thuốc phá thai, sau khi bác sĩ Amy Bryant thuộc Đại học North Carolina (UNC) khởi kiện. Các quy định bị chặn bao gồm cấm nhân viên y tế không phải bác sĩ cấp thuốc, buộc phải cấp thuốc trực tiếp, và buộc tái khám trực tiếp sau khi dùng thuốc — tất cả bị tòa cho là xung đột với thẩm quyền của FDA. Nhưng ngay trong cùng phán quyết đó, hai quy định khác của North Carolina vẫn được giữ nguyên: buộc tư vấn trực tiếp trước 72 giờ và siêu âm bắt buộc trước khi kê đơn. Đây chính là hình mẫu cho thấy các tòa án đang xử lý từng mảnh nhỏ của một bức tranh lớn, chứ không đưa ra một phán quyết tổng thể áp dụng đồng đều trên toàn quốc.

Ngược chiều hoàn toàn, Iowa lại đang siết chặt trên giấy tờ. Theo thegazette.com, tiểu bang này áp dụng luật mới từ ngày 1/7 hạn chế việc gửi thuốc qua bưu điện và kê đơn từ xa, buộc bệnh nhân phải khám trực tiếp trước khi nhận thuốc phá thai — cộng thêm luật cấm phá thai sau khi phát hiện tim thai từ năm 2024, thường rơi vào khoảng tuần thứ sáu của thai kỳ. Nhưng theo giáo sư luật Sally Frank tại Đại học Drake, luật mới khó có thể thay đổi đáng kể khả năng tiếp cận thực tế, vì phần lớn phụ nữ Iowa vốn đã tìm đến bác sĩ khám từ xa ở các bang có luật bảo vệ (shield laws) từ trước, do thường chỉ phát hiện mang thai sau tuần thứ sáu.

Louisiana: nơi bác sĩ bị truy tố vì cái tên trên toa thuốc

Một chi tiết đáng chú ý mà thegazette.com nêu ra là Louisiana đã tìm cách truy tố một bác sĩ chỉ vì tên người này xuất hiện trên toa thuốc phá thai gửi cho bệnh nhân trong bang. Điều này giải thích vì sao một số bang đang chuyển sang xóa tên bác sĩ khỏi toa thuốc để bảo vệ họ khỏi trách nhiệm hình sự — một cuộc chạy đua giữa luật bảo vệ bác sĩ khám từ xa và luật truy tố hình sự của các bang cấm phá thai.

Ba vụ kiện đối lập đang chờ ở phía trước

Cái khiến toàn bộ bức tranh trở nên bất định hơn nữa là ba vụ kiện riêng biệt do các tổng chưởng lý của những bang có luật cấm phá thai đệ trình, theo Louisiana Illuminator, nhằm yêu cầu tòa khôi phục các hạn chế về mức trước năm 2016 hoặc thậm chí thu hồi hoàn toàn giấy phép lưu hành của mifepristone. Vụ tại Missouri, có Idaho và Kansas tham gia, muốn đưa quy định trở lại thời điểm trước khi FDA nới lỏng. Vụ tại Texas, có Florida tham gia, đi xa hơn — yêu cầu hủy bỏ hoàn toàn việc phê duyệt thuốc. Theo Talking Points Memo, một hội đồng của Tòa Phúc thẩm Khu vực 5 từng đứng về phía Louisiana trong một tranh chấp liên quan, nhưng Tòa án Tối cao Mỹ đã chặn phán quyết đó trong lúc vụ kiện tiếp diễn.

Sự đối lập giữa hai luồng án lệ — một bên là các thẩm phán liên bang tại Virginia và Hawaii cho rằng FDA đang siết quá tay, một bên là các tổng chưởng lý bang bảo thủ cho rằng FDA đang nới quá lỏng — tạo ra một tình huống hiếm có: cùng một bộ quy định bị công kích từ hai hướng ngược nhau, và không bên nào thắng dứt điểm.

FDA mới là nơi quyết định, không phải phòng xử án

Điểm mấu chốt bị nhiều bản tin bỏ qua là: ngay cả khi các thẩm phán liên tục ra phán quyết bất lợi cho FDA, cơ quan này gần như miễn nhiễm trước áp lực đó trong ngắn hạn, vì Louisiana Illuminator ghi nhận rằng FDA hiện đang [tiến hành một đợt rà soát an