Từ mất quy chế đến vòng chân điện tử: cơ chế cưỡng chế mới của ICE

Chỉ trong vài tuần, hàng chục nghìn người Haiti từng có giấy phép lao động hợp lệ nhờ diện bảo vệ tạm thời (TPS) có thể mất quyền làm việc, nhận thư gọi trình diện ICE, rồi rời khỏi văn phòng di trú với một vòng theo dõi quấn quanh mắt cá chân. Với các chủ doanh nghiệp nhỏ, kể cả những cơ sở gốc Việt trong ngành nhà hàng, khách sạn vốn thường thuê lao động nhập cư, đây là một rủi ro nhân sự cần lưu tâm.

Cơ chế vận hành khá đơn giản. Sau khi Bộ An ninh Nội địa (DHS) chấm dứt TPS cho người Haiti vào cuối tháng 7/2026, nhiều người nhận được thư mời tới văn phòng ICE trong vòng 30 ngày. Tại Springfield, Ohio, nơi có khoảng 15.000 người Haiti từng cư trú hợp pháp theo diện này, các luật sư địa phương cho biết người trình diện bị bắt giữ tạm thời rồi được thả ra với thiết bị giám sát điện tử, kèm lệnh không được rời nhà quá 75 dặm.

Quy mô của cú sốc lao động

Đây không phải chuyện của một cộng đồng nhỏ. Trên toàn quốc, hơn 330.000 người Haiti từng giữ TPS, và riêng bang Florida có tới 93.000 người đang đi làm trước khi quy chế bị hủy. Theo phân tích được trích dẫn, lực lượng lao động này tạo ra khoảng 5,9 tỷ USD giá trị kinh tế mỗi năm và đóng hơn 1,5 tỷ USD tiền thuế các loại. Trong số đó có 22.000 người làm đầu bếp và phục vụ, đúng ngành mà không ít cơ sở kinh doanh gốc Việt, từ nhà hàng đến khách sạn nhỏ, cũng đang cần nhân công. Khi một mắt xích lao động bị rút đi đột ngột như vậy, chủ doanh nghiệp nhỏ, bất kể sắc dân, đều phải đối mặt với tình trạng thiếu người ngay lập tức, không có thời gian chuẩn bị.

Bộ An ninh Nội địa giải thích lập trường của mình một cách thẳng thừng: theo lời một phát ngôn viên của cơ quan này, diện bảo vệ tạm thời đúng nghĩa là tạm thời, và những người từng được bảo vệ không buộc phải quay về nước ngay lập tức nhưng cũng không thể tiếp tục ở lại Mỹ. Đây là quan điểm chính thức của chính quyền, không phải một sự thật trung lập, và nó mâu thuẫn với thực tế rằng Haiti vẫn nằm trong diện cảnh báo "Không nên đi" của Bộ Ngoại giao Mỹ.

Khi hệ quả vượt ra ngoài cộng đồng Haiti

Tuy nhiên, câu chuyện không dừng ở một cộng đồng di dân. Springfield từng trải qua bất ổn xã hội nghiêm trọng, kể cả đe dọa bom buộc đóng cửa trường học, và các nhóm cực hữu như Proud Boys từng tuần hành trên đường phố thành phố này. Đó là lời nhắc rằng chính sách nhập cư liên bang có thể kéo theo căng thẳng cộng đồng ở cấp địa phương, ảnh hưởng đến mọi cư dân sống gần đó, không riêng người bị nhắm đến.

Một diễn biến khác đáng chú ý hơn với người Mỹ gốc Việt: bộ phận Trách nhiệm Nghề nghiệp của ICE đang mở rộng giám sát những người chỉ trích cơ quan này trên mạng xã hội, gửi hàng trăm trát đòi thông tin tới các công ty công nghệ để lần ra danh tính người dùng ẩn danh. Cộng đồng người Việt hải ngoại vốn có truyền thống bày tỏ quan điểm chính trị công khai, kể cả trên mạng, nên đây là một tiền lệ đáng theo dõi: ranh giới giữa chỉ trích chính sách và bị coi là "đối tượng nguy cơ" đang trở nên mờ nhạt.

Điều cần theo dõi

Các vụ kiện liên quan đến giám sát online của ICE hiện vẫn đang diễn ra tại tòa, và số phận của những đợt gọi trình diện tiếp theo dành cho người Haiti sẽ cho thấy liệu mô hình vòng theo dõi điện tử này có được áp dụng rộng hơn cho các nhóm TPS khác hay không. Người sử dụng lao động, kể cả chủ doanh nghiệp nhỏ gốc Việt, nên rà soát lại tình trạng giấy phép làm việc của nhân viên và tham khảo luật sư di trú trước khi quy chế của bất kỳ nhóm nào khác bị thay đổi đột ngột.