Khoảng 40% cử tri đã đăng ký ở California tự nhận là Đảng Dân chủ — theo số liệu của California Secretary of State tính đến đầu năm 2026 — thế nhưng vào mùa hè này, chính khối cử tri đông đảo nhất tiểu bang lại đang trong trạng thái do dự hiếm thấy: họ cầm lá phiếu trên tay mà chưa biết nên bỏ cho ai.
Đây không phải là biểu hiện của sự thờ ơ. Đây là dấu hiệu của một hệ thống bầu cử đang đặt ra những đánh đổi mà cử tri bình thường không nên phải tính toán.
Cơ chế "jungle primary" và cái bẫy toán học
California áp dụng hệ thống bầu cử sơ bộ gọi là "jungle primary" — hay còn gọi là "top-two primary" (vòng loại lấy hai người dẫn đầu) — kể từ năm 2010 sau khi cử tri thông qua Proposition 14. Theo cơ chế này, tất cả ứng viên từ mọi đảng đều tranh nhau trong một vòng duy nhất, và hai người về đầu — bất kể đảng phái — sẽ đối mặt nhau trong cuộc bầu cử tháng 11.
Mục tiêu ban đầu của cơ chế này là thúc đẩy ứng viên ôn hòa hơn, tránh tình trạng các đảng phái đưa ra những người cực đoan được thiểu số tích cực bầu trong vòng sơ bộ kín. Trên lý thuyết, nghe có vẻ hợp lý. Trong thực tế, nó tạo ra một vấn đề mang tính toán học thuần túy khi một đảng có quá nhiều ứng viên.
Hãy hình dung kịch bản sau: nếu ba ứng viên Dân chủ mạnh ngang nhau chia đều phần lớn phiếu bầu của đảng này, và hai ứng viên Cộng hòa tập trung được phiếu bầu của thiểu số cử tri Cộng hòa — kết quả có thể là cả hai đại diện Cộng hòa lọt vào vòng chung kết, trong khi Đảng Dân chủ bị gạt hoàn toàn. Điều này đã từng xảy ra trong thực tế: tại cuộc bầu cử Thượng viện California năm 2016, hai ứng viên Dân chủ là Kamala Harris và Loretta Sanchez đã đứng nhất nhì, nhưng đó là vì trường hợp đó cộng đồng Dân chủ đủ phân tán mà không đến mức tự phá nhau.
Năm 2026, cuộc đua ghế Thống đốc California có địa hình nguy hiểm hơn nhiều.
Bức tranh ứng viên: Quá nhiều "ngựa" trên đường đua
Phía Đảng Dân chủ bước vào cuộc đua với một nhóm ứng viên đông đúc nhưng chưa ai thực sự bứt phá tuyệt đối. Sự kiện khuấy đảo đầu tiên xảy ra khi cựu Dân biểu vùng East Bay Eric Swalwell — người từng được xem là ứng viên tiềm năng — rút lui trong bê bối, thu hẹp trường đua nhưng đồng thời gây hoang mang cho nhóm cử tri từng kỳ vọng vào ông.
Phía Cộng hòa, cuộc đua được định hình rõ ràng hơn sau khi Tổng thống Donald Trump công khai ủng hộ Steve Hilton — cựu chiến lược gia chính trị người Anh và cựu bình luận viên của Fox News. Dù California vẫn là tiểu bang nghiêng mạnh về phía Dân chủ — theo số liệu Cook Political Report, đảng này đã giành chiến thắng trong mọi cuộc đua toàn tiểu bang từ năm 1994 đến nay — sự xuất hiện của một ứng viên Cộng hòa được Nhà Trắng hậu thuẫn không thể bị xem nhẹ trong bối cảnh chính trị hiện tại.
Vấn đề thực sự, theo Paul Mitchell từ Political Data Inc., là tâm lý cử tri đã chuyển từ "tôi bầu cho ai tôi tin" sang "tôi bầu cho ai để phiếu của tôi không bị lãng phí." Đây là sự dịch chuyển quan trọng trong văn hóa bầu cử.
"Bỏ phiếu chiến lược" và giới hạn của nó
Bỏ phiếu chiến lược (strategic voting) — tức là chọn ứng viên không phải vì yêu thích nhất mà vì muốn tối đa hóa tác động của phiếu trong một hệ thống nhất định — không phải là hiện tượng mới trong nền dân chủ phương Tây. Tại Anh, cử tri bỏ phiếu chiến lược theo kiểu "bầu để đẩy đảng kia xuống" là chuyện phổ biến trong hệ thống đa đảng. Ở Pháp, vòng hai bầu cử tổng thống gần như luôn là màn bỏ phiếu "chọn người ít tệ hơn.
Nhưng tại California 2026, bỏ phiếu chiến lược mang một áp lực đặc thù: người cần tính toán là cử tri của đảng đa số. Ở một tiểu bang mà Đảng Dân chủ chiếm ưu thế áp đảo, việc phải lo lắng về việc bị loại khỏi vòng chung kết là điều gần như chưa từng xuất hiện trong ký ức gần đây của phần lớn cử tri.
Neil Tsutsui, Chủ tịch Câu lạc bộ Dân chủ El Cerrito, mô tả cảm giác này bằng hình ảnh đua ngựa — một con ngựa lúc đứng cuối, lúc vọt lên đầu rồi lại tụt xuống. Đó là sự bất ổn thông tin trong thời đại mạng xã hội và chu kỳ tin tức 24 giờ, nơi một vụ bê bối hay một cuộc thăm dò dư luận mới có thể đảo lộn bức tranh chỉ trong vài ngày.
Hệ quả thực tế: nhiều cử tri trì hoãn bỏ phiếu sớm — hành vi vốn là thế mạnh của Đảng Dân chủ trong các cuộc bầu cử gần đây — để chờ xem tình hình ổn định hơn trước ngày bầu cử chính thức.
Cộng đồng người Việt tại Bắc California: Không nằm ngoài cuộc
Cộng đồng người Mỹ gốc Việt tại vùng Vịnh San Francisco và khu vực Sacramento — với trung tâm đông đảo ở San Jose, nơi có dân số gốc Việt lớn nhất Bắc California theo số liệu US Census Bureau 2020 — đang theo dõi cuộc đua này với những mối quan tâm riêng.
Đây là cộng đồng có lịch sử bầu cử phức tạp. Thế hệ thứ nhất, nhiều người vẫn giữ tâm lý chống Cộng mạnh mẽ và trong nhiều năm nghiêng về phía Cộng hòa, đặc biệt tại các cộng đồng ở miền Nam California như Little Saigon (Quận Cam). Tuy nhiên, tại Bắc California, bức tranh khác hơn: nhiều cử tri gốc Việt thế hệ hai và ba đã gia nhập hàng ngũ Đảng Dân chủ, đặc biệt ở những vùng như San Jose, Milpitas, hay San Francisco.
Vấn đề của "jungle primary" càng nhức nhối hơn với cử tri gốc Việt theo hai lý do:
- Thứ nhất, cộng đồng này không phải là khối bầu cử đồng nhất — sự chia rẽ thế hệ và vùng địa lý có nghĩa là thông điệp "bỏ phiếu chiến lược" khó lan đến toàn bộ cộng đồng một cách nhất quán.
- Thứ hai, ở cấp độ địa phương như Hội đồng Thành phố San Jose hay các ghế Hội đồng Trường, cộng đồng gốc Việt đã và đang tham gia tranh cử ngày càng nhiều — nhưng cơ chế "top-two" cũng áp dụng tương tự ở nhiều cấp bầu cử, tạo ra những tình huống tương đồng.
- Đặc biệt đáng chú ý: trong bối cảnh chính sách di trú của chính quyền Trump nhiệm kỳ hai tiếp tục gây lo ngại cho nhiều gia đình gốc Việt có người thân đang trong quá trình xin thẻ xanh hay visa — câu hỏi ai vào được vòng chung kết ở California không chỉ là chuyện đảng phái trừu tượng, mà có hệ quả chính sách cụ thể.
Tại sao điều này xảy ra ngay lúc này: Yếu tố Trump và chu kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ
Năm 2026 là năm bầu cử giữa nhiệm kỳ của Tổng thống Trump. Lịch sử chính trị Mỹ cho thấy đảng đối lập thường thu lợi trong các cuộc bầu cử này — theo phân tích của Gallup dựa trên dữ liệu từ năm 1946, đảng của tổng thống đương nhiệm trung bình mất hơn 25 ghế tại Hạ viện trong các kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ.
Điều này tạo ra một nghịch lý thú vị tại California: Đảng Dân chủ có lẽ sẽ hưởng lợi từ "làn sóng đối lập" trên toàn quốc, nhưng chính cơ chế "jungle primary" của California lại khiến họ có thể tự loại nhau trước khi làn sóng đó kịp phát huy tác dụng.
Việc Trump công khai ủng hộ Steve Hilton cũng có tác dụng hai chiều: một mặt, nó tập hợp cử tri Cộng hòa vốn phân tán lại sau một ứng viên duy nhất — điều mà phía Dân chủ đang thiếu. Mặt khác, tại California, "con dấu Trump" thường là con dao hai lưỡi — nó huy động cả cơ sở Cộng hòa lẫn thúc đẩy cử tri Dân chủ và độc lập bước ra khỏi nhà.
Giải pháp nào cho "lá phiếu không lãng phí"?
Những người theo dõi chính trị California đã đề xuất nhiều hướng xử lý, nhưng không có hướng nào hoàn hảo:
- Phối hợp không chính thức giữa các ứng viên: Một hoặc hai ứng viên có thể rút lui để tập trung phiếu cho người mạnh nhất. Nhưng trong thực tế chính trị, không ứng viên nào dễ dàng nhường bước.
- Chiến dịch vận động bỏ phiếu có định hướng: Các tổ chức như California Democratic Party có thể rõ ràng hơn trong việc chỉ định ứng viên được hỗ trợ — nhưng điều này tạo ra bất bình trong nội bộ khi các ứng viên không được chỉ định cảm thấy bị bất công.
Cải cách hệ thống bầu cử: Một số học giả và nhà hoạt động ủng hộ thay thế "jungle primary" bằng hệ thống xếp hạng ưu tiên (ranked-choice voting — hệ thống cho phép cử tri xếp hạng nhiều ứng viên theo thứ tự ưu tiên, và phiếu được tính lại nhiều vòng cho đến khi có người đạt đa số). Tuy nhiên, California đã nhiều lần tranh luận về vấn đề này mà chưa đạt đồng thuận đủ rộng để thay đổi.
Thực tế là không có giải pháp tức thời nào cho mùa bầu cử này. Cử tri Dân chủ California đang phải điều hướng một hệ thống được thiết kế cho mục tiêu tốt nhưng tạo ra cấu trúc khuyến khích méo mó trong thực tế vận hành.
Nhìn về tháng 11: Kịch bản nào đang chờ?
Nếu Đảng Dân chủ đưa được ít nhất một ứng viên vào vòng chung kết — điều mà phần lớn các cuộc thăm dò hiện tại cho là vẫn nhiều khả năng xảy ra — cuộc đua tháng 11 tại California về cơ bản sẽ nghiêng về phía Dân chủ do cơ cấu cử tri toàn tiểu bang.
Nhưng nếu kịch bản "hai Cộng hòa vào chung kết" xảy ra — dù xác suất thấp — đó sẽ là một chấn động chính trị lịch sử, và sẽ đặt ra câu hỏi nghiêm túc về tương lai của hệ thống "jungle primary" tại California.
Quan trọng hơn, dù kịch bản nào xảy ra, câu chuyện thực sự của mùa bầu cử này không phải là ai thắng ghế Thống đốc. Câu chuyện thực sự là: khi cử tri phải tính toán chiến thuật nhiều hơn bỏ phiếu theo lương tâm, hệ thống bầu cử đang chuyển chi phí của sự phức tạp thể chế lên vai người dân bình thường — đặc biệt là những cộng đồng ít nguồn lực tiếp cận thông tin và phân tích chính trị chuyên sâu nhất.
Với cộng đồng người Mỹ gốc Việt tại Bắc California, đây là bài học thực tiễn về cách mà cấu trúc thể chế — không phải chỉ ứng viên hay chính sách — có thể định hình kết quả bầu cử. Sự khác biệt giữa một lá phiếu "được đếm" và một lá phiếu "có tác động" ngày càng phụ thuộc vào thông tin, thời điểm, và sự phối hợp cộng đồng — những yếu tố mà không phải cộng đồng thiểu số nào cũng có điều kiện ngang bằng để tiếp cận.