Với đa số người Mỹ gốc Việt, tên GEO Group nghe xa lạ. Nhưng cơ chế pháp lý vừa được thẩm phán Benjamin Settle xác lập ở Tacoma lại chạm trực tiếp tới một nhóm nhỏ nhưng dễ bị tổn thương trong cộng đồng: những gia đình gốc Việt có người thân — thường là diện thường trú nhân lâu năm với tiền án cũ — đang hoặc có thể bị giam giữ chờ trục xuất trong hệ thống các trại tư nhân do ICE ký hợp đồng.
Áp lực pháp lý từ các tiểu bang có thể là con đường thực tế nhất để buộc các trại giam tư nhân minh bạch hơn.
Vì sao vụ Tacoma không chỉ là chuyện của Washington
Phán quyết bắt nguồn từ Đạo luật House Bill 1470 năm 2023 của Washington, vốn buộc các trại giam tư nhân phải tuân thủ tiêu chuẩn y tế và an toàn như nhà tù công lập. GEO Group từng thắng một vòng khi Settle tạm chặn luật này, nhưng Tòa Phúc thẩm Khu vực 9 đã bác quyết định đó và trả hồ sơ về, buộc ông xem lại tính công bằng của luật. Lần này, Settle kết luận ICE chưa từng cho phép hợp pháp việc GEO từ chối thanh tra tiểu bang, và bác lập luận rằng nhà thầu liên bang được miễn trừ như chính phủ. Đây là tiền lệ pháp lý quan trọng: các tiểu bang khác — nơi có đông người gốc Việt như California — có thể noi theo mô hình này để ép các trại tư nhân minh bạch hơn.
Con số nói lên điều gì
Theo văn phòng Thống đốc Bob Ferguson, kể từ khi Tổng thống Trump bước vào nhiệm kỳ hai, số người bị ICE giam giữ đã tăng 70%, còn số ca tử vong trong các trại do ICE ký hợp đồng đã lên tới mức cao nhất trong hai thập niên. Riêng tại Tacoma — một trong những trại giam lớn nhất vùng Tây Bắc Thái Bình Dương — đã có hai người chết và sáu người tự tử kể từ năm 2024. GEO Group, qua người phát ngôn của ICE, phủ nhận mọi cáo buộc về điều kiện dưới chuẩn và khẳng định thanh tra y tế đã không làm đúng quy trình xin phép — một tranh cãi mà chính luật sư của tiểu bang bác bỏ.
Ai đứng sau cánh cửa đóng kín
Điều khiến câu chuyện đáng chú ý hơn với người gốc Việt là mạng lưới lợi ích xoay quanh các công ty giam giữ tư nhân. Tổng thống Trump hiện đang nắm cổ phần trong cả CoreCivic và GEO Group, hai công ty đang vận hành hầu hết các trại ICE lớn trên toàn quốc, trong đó có cơ sở Otay Mesa ở ngoại ô San Diego — nơi có cộng đồng người Việt lâu đời. Ở cấp liên bang, người vừa được bổ nhiệm làm quyền giám đốc ICE, David Venturella, từng làm việc hơn một thập niên cho GEO Group trước khi quay lại giám sát chính các hợp đồng mà công ty này đang hưởng lợi — một xung đột lợi ích mà các dân biểu Dân chủ đã lên tiếng.
Điều gì sẽ xảy ra tiếp theo
GEO Group có đến hết ngày thứ Sáu để xin Tòa án Tối cao Mỹ xem xét vụ việc, trong khi lệnh của Settle chỉ có hiệu lực sau hai tuần. Nếu kháng cáo thất bại, đây sẽ là bước đầu để các thanh tra y tế tiểu bang tiếp cận thường xuyên các khu vực không do ICE trực tiếp quản lý — nhưng khu hành chính và y tế do ICE kiểm soát vẫn nằm ngoài phạm vi giám sát này, đúng như bản thân lệnh của thẩm phán quy định. Đối với gia đình gốc Việt có người thân đang bị giam tại các trại tương tự trên toàn quốc, phán quyết Tacoma là dấu hiệu cho thấy áp lực pháp lý từ các tiểu bang có thể là con đường thực tế nhất để buộc các công ty tư nhân minh bạch hơn — trong lúc số vụ bắt giữ và giam giữ di trú vẫn tiếp tục tăng dưới thời chính quyền hiện tại.