Một luật sư nhân quyền từng đại diện cho các nhà bất đồng chính kiến ở Trung Quốc, đang chờ Sở Di trú và Nhập tịch Hoa Kỳ (USCIS) xét đơn tị nạn từ năm 2020, bị nhân viên Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan (ICE) bắt ngay khi đang giao hàng cho Amazon. Câu chuyện của Wu Shaoping — bị chặn tại thị trấn Mount Holly Springs, Quận Cumberland, Pennsylvania hôm thứ Tư — không chỉ là một vụ bắt giữ đơn lẻ. Nó phơi bày một thực tế mà rất ít người nhập cư — kể cả những người có hồ sơ tị nạn hợp pháp đang chờ xử lý — nhận ra: tại Mỹ hiện nay, một đơn tị nạn còn treo không đồng nghĩa với sự bảo vệ khỏi bị bắt giữ và giam giữ.
Theo The Guardian, Wu rời Trung Quốc cuối năm 2019 giữa lúc chính quyền Bắc Kinh siết chặt kiểm soát giới luật sư nhân quyền, nhập cảnh Mỹ bằng visa du lịch và nộp đơn tị nạn năm 2020. Trong gần sáu năm chờ quyết định, ông làm nghề giao hàng cho Amazon để sinh sống — một hình ảnh quen thuộc với rất nhiều người tị nạn đang chờ hệ thống di trú Mỹ ra phán quyết. Khi bị chặn lại, Wu trình giấy tờ chứng minh đơn tị nạn đang chờ xử lý và khẳng định mình nhập cảnh hợp pháp, nhưng nhân viên ICE vẫn bắt giữ ông và đưa vào một trại giam ở Pennsylvania; phiên tòa di trú của ông dự kiến diễn ra ngày 27/7/2026.
Một đơn tị nạn còn treo không đồng nghĩa với sự bảo vệ khỏi bị bắt giữ và giam giữ.
Cơ chế pháp lý: vì sao một đơn tị nạn hợp pháp không ngăn được việc bắt giữ
Điểm mấu chốt của câu chuyện không nằm ở nhân thân của Wu, mà ở một khoảng trống pháp lý đang được chính quyền liên bang khai thác triệt để: tình trạng "đang chờ xử lý" (pending) của đơn tị nạn không cấp cho người nộp đơn quyền miễn trừ khỏi việc bị bắt giữ hành chính. Người nộp đơn tị nạn tại Mỹ thường được cấp phép làm việc tạm thời trong lúc chờ, nhưng đó là một tình trạng "hợp pháp có điều kiện" — không phải quy chế cư trú vững chắc như thẻ xanh. ICE có toàn quyền bắt giữ bất kỳ ai chưa có quy chế định cư chính thức, bất kể lý do rời khỏi nước xuất xứ có chính đáng đến đâu.
Một phân tích trước đó của Saigon Sentinel cho thấy đây không phải là hiện tượng cá lẻ. Hệ thống tòa di trú Mỹ đang tồn đọng hơn 3,7 triệu hồ sơ, phần lớn là người xin tị nạn, người chờ điều chỉnh diện cư trú và người tị nạn thế hệ đầu phải trình diện định kỳ. Chỉ tính riêng tại địa điểm 26 Federal Plaza ở Manhattan, số người bị ICE và Cơ quan Hải quan và Bảo vệ Biên giới (CBP) bắt giữ trong vòng một năm đã vượt quá 1.000 người, trong đó không ít trường hợp là trẻ em vừa rời phòng xử án sau phiên điều trần. Một thẩm phán liên bang, ông P. Casey Pitts, đã ra phán quyết dài 71 trang xác định rằng ICE vi phạm Luật Thủ tục Hành chính khi âm thầm dỡ bỏ giới hạn giam giữ 12 giờ và mở rộng quyền bắt giữ tại tòa án di trú năm 2025 mà không giải trình. Vụ Wu Shaoping xảy ra ngay trên đường phố, không phải tại tòa án — cho thấy phạm vi bắt giữ đã vượt khỏi khuôn viên tòa, lan sang cả nơi làm việc và tuyến giao hàng thường nhật.
Khi hồ sơ tị nạn trở thành công cụ tra vấn, chứ không phải lá chắn
Điều đáng lo hơn cả việc bắt giữ là câu hỏi: thông tin trong hồ sơ tị nạn — bao gồm chi tiết về việc một người từng chỉ trích chính quyền nào — có thể bị sử dụng để chống lại chính người nộp đơn hay không? Một vụ việc song song đang diễn ra với cộng đồng người Iran cho thấy rủi ro này không phải giả định. Theo ABC News, Quỹ Bảo vệ Pháp lý Người Mỹ gốc Iran (IALDF) vừa nộp đơn yêu cầu tòa ra lệnh cấm khẩn cấp, cáo buộc chính quyền liên bang đã chia sẻ hồ sơ mật của người xin tị nạn Iran với chính phủ Iran từ tháng 3/2025. Tổ chức này dẫn 11 bản tuyên thệ của người bị giam, hơn nửa số đó mô tả việc bị quan chức Iran tra vấn với chi tiết cụ thể về đơn tị nạn của họ — trong khi Bộ An ninh Nội địa (DHS) phủ nhận việc chia sẻ thông tin, chỉ khẳng định tạo điều kiện tiếp xúc lãnh sự theo quy định. Đây là loại rủi ro mà Wu Shaoping, với hồ sơ liên quan trực tiếp đến cuộc trấn áp luật sư nhân quyền ở Trung Quốc, cũng phải đối mặt nếu ông bị trục xuất hoặc nếu thông tin cá nhân bị xử lý sai quy trình.
Bối cảnh Trung Quốc mà Wu chạy trốn không phải là chuyện xa xôi. Theo một bài viết trước đó của The Guardian, cuộc trấn áp mang tên "sự kiện 709" khởi phát ngày 9/7/2015 đã nhắm vào khoảng 300 người thuộc phong trào bảo vệ quyền lợi, với ít nhất 10 người bị kết án "lật đổ chính quyền nhà nước". Số vụ luật sư hoặc văn phòng luật bị tước hoặc đình chỉ giấy phép hành nghề tăng từ 9 vụ giai đoạn 2014 đến 2016 lên 29 vụ giai đoạn 2017 đến 2019, theo dữ liệu của tổ chức Bảo vệ Nhân quyền Trung Quốc (Chinese Human Rights Defenders) mà The Guardian dẫn lại. Wu từng tham dự một cuộc họp giới bảo vệ nhân quyền tại Hạ Môn tháng 12/2019 — cùng cuộc họp mà hai nhà hoạt động Ding Jiaxi và Xu Zhiyong tham dự và sau đó bị bắt, kết án. Vợ của Ding, bà Sophie Luo, hiện sống tại Mỹ và vẫn tiếp tục vận động cho các tù nhân chính trị; theo The Hoya, Ding bị kết án 12 năm tù, Xu Zhiyong 14 năm vào năm 2023 vì tội danh tương tự.
Một mẫu hình lặp lại: từ Wu Shaoping đến người quay phim trại giam Tân Cương
Câu chuyện của Wu không đứng một mình. Cùng thời điểm, một người Trung Quốc khác — Guan Heng, 38 tuổi — vừa được thẩm phán di trú cấp quy chế tị nạn hôm thứ Tư sau khi bị giam gần năm tháng. Guan từng quay lại cảnh các trại giam ở Tân Cương năm 2020 và công bố video trên YouTube trước khi vượt biển từ Bahamas sang Florida bằng thuyền hơi năm 2021, hành trình kéo dài khoảng 23 giờ theo NPR. Điều đáng chú ý là Bộ An ninh Nội địa từng tìm cách trục xuất Guan sang Uganda — một nước thứ ba mà anh không hề có quan hệ — trước khi rút lại kế hoạch này vào tháng 12/2024 sau khi dư luận và Quốc hội lên tiếng. Ngay cả khi được cấp tị nạn, Guan vẫn tiếp tục bị giam vì DHS bảo lưu quyền kháng cáo trong 30 ngày. Theo NBC News, tỷ lệ đơn tị nạn được chấp thuận trong năm 2025 chỉ còn 10%, giảm mạnh so với mức 28% trung bình giai đoạn 2010 đến 2024 — một chỉ dấu định lượng cho thấy cánh cửa bảo vệ pháp lý đang hẹp lại rõ rệt, bất kể mức độ chính đáng của lý do xin tị nạn.
Sự trùng hợp về thời điểm giữa hai vụ việc — một người bị bắt giữa lúc đơn còn treo, một người khác bị giam gần trọn thời gian chờ xử lý dù sau đó được chấp thuận — cho thấy đây không phải ngẫu nhiên mà là cách vận hành hiện tại của hệ thống thực thi di trú: bắt giữ trước, xét hồ sơ sau. Logic vận hành này đã lan ra ngoài phạm vi tòa án di trú. Tại khu Chinatown ở Manhattan hôm thứ Ba, một chiến dịch phối hợp giữa ICE, DHS và nhiều cơ quan liên bang khác đã chặn xét giấy tờ của người bán hàng trên phố Canal, khiến đám đông phản ứng và một sĩ quan phải chỉ súng điện vào đoàn người.
Vì sao điều này liên quan trực tiếp đến cộng đồng người Việt tại Mỹ
Rất nhiều gia đình người Mỹ gốc Việt