Năm 2017, chính quyền Trump lần đầu tìm cách chấm dứt chương trình Hoãn Trục xuất cho Người đến Mỹ khi còn nhỏ (DACA), lấy lý do chương trình vi hiến. Nỗ lực đó thất bại: Tòa án Tối cao Mỹ đã chặn đứng việc bãi bỏ vào năm 2018. Tám năm sau, kịch bản không lặp lại y hệt, nhưng cấu trúc pháp lý cũ đang dẫn tới một kết cục mới, hẹp hơn về địa lý nhưng không kém phần tàn khốc đối với những người bị ảnh hưởng trực tiếp: chỉ riêng tại Texas, và chỉ nhắm vào giấy phép lao động.
Điều khiến lần này khác biệt nằm ở phạm vi. Tòa Phúc thẩm Liên bang Khu vực 5 (Fifth Circuit), tòa liên bang bảo thủ bao trùm Texas, Louisiana và Mississippi, ra phán quyết chống lại DACA hồi tháng 1/2025. Tuy nhiên, tòa không xóa sổ toàn bộ chương trình. Thay vào đó, họ giữ nguyên lệnh hoãn cho phép người đang có DACA tiếp tục gia hạn, đồng thời giới hạn lệnh cấm chỉ áp dụng tại Texas và chỉ nhắm vào cấu phần cho phép làm việc hợp pháp. Vụ việc được trả về Tòa án Liên bang Khu vực Nam Texas để xác định cách thực thi cụ thể.
Một phán quyết tại Nam Texas không chỉ ảnh hưởng người có DACA, nó là tín hiệu cho thấy tòa án khu vực có thể tạo ra chính sách nhập cư khác biệt theo địa lý.
Một chương trình, hai số phận tùy vào ranh giới tiểu bang
Kết quả là một chương trình liên bang giờ có thể vận hành khác nhau tùy nơi cư trú. Thẩm phán tại Nam Texas đã nhận đầy đủ hồ sơ tranh luận từ các bên từ tháng 11 năm ngoái, và có thể ra phán quyết về cách áp dụng bất cứ lúc nào. Cho đến thời điểm bài viết này được thực hiện, người có DACA, kể cả tại Texas, vẫn có thể tiếp tục gia hạn tình trạng của mình. Đó là lý do cụm từ chính xác nhất để mô tả tình cảnh của họ không phải là “mất tư cách”, mà là “chờ đợi trong bất định” — một trạng thái pháp lý treo lơ lửng, có thể sụp đổ chỉ sau một phán quyết.
Quy mô của rủi ro này không nhỏ. Theo Fort Worth Report, khoảng 835.000 người từng được DACA bảo vệ kể từ khi chương trình ra đời năm 2012, và hiện có 525.000 người đang trong tình trạng hoạt động, trong đó 426.570 người sinh tại Mexico. Người có DACA đến từ 160 quốc gia và vùng lãnh thổ, với hơn 23.000 người đến từ ngoài khu vực Mỹ Latinh, bao gồm Hàn Quốc, Philippines và Jamaica. Tuổi trung bình của người có DACA hiện nay là 31, gần một phần ba đã lập gia đình. Đây không còn là nhóm “thanh thiếu niên nhập cư” như hình dung ban đầu năm 2012, mà là những người đã có một thập niên rưỡi xây dựng sự nghiệp, nhà cửa, gia đình tại Mỹ dựa trên một tấm giấy phép lao động có thể bị vô hiệu hóa bởi một dòng lệnh của tòa án liên bang.
Trường hợp của A.L.E., một phụ nữ hiện 24 tuổi được Fort Worth Report ghi nhận, minh họa rõ cho quỹ đạo đó. Bà nhận được DACA vào dịp Giáng Sinh năm lớp 11 trung học, khi mới 16 tuổi. Giờ đây bà có bằng cử nhân ngành khoa học chính trị từ Đại học North Texas và làm paralegal tại một hãng luật. Với người như bà, một phán quyết bất lợi tại Nam Texas không chỉ là tin tức pháp lý, mà là câu hỏi liệu tuần sau có còn được đi làm hợp pháp hay không.
Quốc hội đã có hai thập niên để giải quyết, và không làm gì cả
Sự bất định kéo dài này phần lớn là hậu quả của một Quốc hội không hành động. Kể từ năm 2001, các nhà lập pháp đã đưa ra ít nhất 20 phiên bản của Đạo luật DREAM, không phiên bản nào được thông qua. Hiện tại, dân biểu Sylvia Garcia, đảng Dân chủ Texas, đang bảo trợ một dự luật mở đường nhập tịch cho Dreamers, nhưng dự luật đó chưa hề được đưa ra điều trần hay bỏ phiếu tại ủy ban kể từ khi trình lên hồi tháng 2. Một nỗ lực lưỡng đảng khác, gọi là Dignity Act, do dân biểu Cộng hòa Florida Maria Elvira Salazar và dân biểu Dân chủ Texas Veronica Escobar đồng bảo trợ hồi tháng 7, cũng đang mắc kẹt ở ủy ban. Bế tắc lập pháp này không phải ngẫu nhiên: nó phản ánh việc DACA, dù được công luận rộng rãi ủng hộ về nguyên tắc, vẫn là con tin trong các cuộc mặc cả chính sách nhập cư rộng lớn hơn mà không bên nào chịu nhượng bộ trước.
Trong khi đó, chính quyền Trump đang siết chặt các chính sách liên quan ở những mặt trận khác, kể cả với người đã có DACA. Cuối tháng 8 năm ngoái, Bộ Y tế và Dịch vụ Nhân sinh (HHS) đảo ngược một chính sách năm 2024 vốn cho phép người có DACA mua bảo hiểm theo Đạo luật Chăm sóc Sức khỏe Hợp túi tiền (hay còn gọi là Obamacare). Theo Fort Worth Report, khoảng 11.000 người dự kiến sẽ mất bảo hiểm vì thay đổi này. Điều trớ trêu là chính Texas, tiểu bang đang dẫn đầu vụ kiện xóa bỏ tư cách lao động DACA, lại là nơi người có DACA không bị ảnh hưởng bởi một đợt siết chặt khác: lệnh hành pháp của ông Trump nhắm vào học phí trong tiểu bang cho sinh viên không có giấy tờ, vì người có DACA được xem là “hiện diện hợp pháp”.
Khi hệ thống bảo vệ trẻ vị thành niên nhập cư cũng đang rạn nứt
Sự siết chặt không chỉ dừng ở DACA. Một hợp đồng liên bang chi trả dịch vụ pháp lý cho trẻ vị thành niên nhập cư không có người đi kèm đã hết hạn vào thứ Sáu tuần trước, theo inkl. Hợp đồng đó từng bao trả pháp lý cho khoảng 20.000 trẻ thông qua gần 100 tổ chức luật trên khắp nước Mỹ, cho phép luật sư vào các nhà tạm trú do chính phủ tài trợ, giải thích quyền pháp lý và trực tiếp đại diện trẻ trước tòa di trú. Chính quyền Trump không phản hồi yêu cầu bình luận về lý do để hợp đồng hết hạn. Hệ quả đã bắt đầu hiện rõ: tổ chức ProBar tại miền nam Texas đã sa thải 20% nhân viên trong tuần này, còn tổ chức Mid-South Immigration Advocates tại Memphis, đại diện cho hơn 400 trẻ vị thành niên, đang chuẩn bị đóng cửa văn phòng vào cuối tháng 9.
Đây không phải một câu chuyện tách biệt với DACA. Cả hai đều là ví dụ của cùng một cơ chế: chính sách nhập cư liên bang, thay vì bị thay đổi qua luật do Quốc hội thông qua, đang bị định hình lại thông qua việc rút tài trợ hành chính, để hợp đồng hết hạn, hoặc để các vụ kiện tại những tòa án cụ thể quyết định số phận của hàng trăm ngàn người cùng lúc. Với cả người có DACA tại Texas lẫn trẻ vị thành niên không luật sư đại diện, hậu quả rơi xuống không phải qua một cuộc bỏ phiếu công khai, mà qua những quyết định kỹ thuật ít được chú ý cho đến khi đã quá muộn.
Một nước Mỹ, hai hướng đi ngược chiều về thực thi di trú
Điều thú vị là trong lúc Texas tiến gần hơn tới việc tước quyền làm việc của người có DACA, một số định chế công tại California lại đang đi theo hướng ngược lại đối với hợp tác thực thi di trú liên bang. Theo CalMatters, Đại học California San Diego vừa rút khỏi Operation Stonegarden, một chương trình tài trợ của Bộ An ninh Nội địa (DHS) từng giúp cảnh sát trường này tuần tra khu vực ven biển gần khuôn viên từ khoảng năm 2012, sau khi sinh viên gửi email phản đối và đe dọa biểu tình công khai. Đây chỉ là một mảnh ghép nhỏ trong bức tranh toàn quốc, nhưng nó cho thấy chính sách nhập cư ở Mỹ hiện nay không vận hành như một hệ thống thống nhất, mà như một tập hợp các mặt trận cục bộ, nơi tiểu bang, trường đại học, và tòa án khu vực mỗi nơi kéo một hướng.
Đối với cộng đồng người Mỹ gốc Việt, đặc biệt tại vùng Houston nơi có một bộ phận đáng kể cư dân gốc Việt từng đến Mỹ theo diện tị nạn hoặc đoàn tụ gia đình, câu chuyện DACA tại Texas ít khi được nhắc đến như một vấn đề của riêng người Việt, vì phần lớn người có DACA đến từ Mexico và Trung Mỹ. Tuy nhiên, cơ chế pháp lý đang diễn ra, tức là một tòa án liên bang tại chính tiểu bang này có thể tạo ra một ranh giới bảo vệ khác biệt tùy nơi cư trú, cũng là điều mà bất kỳ gia đình nhập cư nào, kể cả gia đình gốc Việt có thân nhân đang chờ điều chỉnh diện cư trú hoặc bảo lãnh, cần theo dõi sát. Một phán quyết tại Nam Texas không chỉ ảnh hưởng người có DACA, nó còn là tín hiệu cho thấy tòa án khu vực có thể được dùng như công cụ để tạo ra chính sách nhập cư khác biệt theo địa lý, thay vì theo luật liên bang thống nhất.
Điều gì sẽ xảy ra tiếp theo, và vì sao khả năng cao nhất không phải là chấm dứt toàn bộ chương trình
Kịch bản khả dĩ nhất trong ngắn hạn không phải là DACA bị xóa sổ trên toàn quốc, mà là một hệ thống hai tầng chính thức hóa: người có DACA ngoài Texas tiếp tục gia hạn bình thường, trong khi người tại Texas mất quyền làm việc hợp pháp dù vẫn giữ được lá chắn tạm hoãn trục xuất. Đây là kết cục kỳ lạ nhưng hợp lý về mặt pháp lý, vì phạm vi phán quyết của Tòa Phúc thẩm Khu vực 5 đã giới hạn rõ như vậy. Nếu điều đó xảy ra, áp lực sẽ dồn về phía Quốc hội, nơi đã hai thập niên né tránh trách nhiệm này. Tuy nhiên, không có dấu hiệu nào cho thấy either dự luật của bà Garcia hay Dignity Act sẽ được đưa ra bỏ phiếu trong ngắn hạn, khi nhập cư vẫn là chủ đề bị phân cực gay gắt nhất trong chính trường Mỹ.
Điều chắc chắn hơn cả là: bất kể phán quyết tới đây nói gì, nó sẽ không giải quyết được câu hỏi căn bản mà DACA để lại từ năm 2012, tức là liệu nước Mỹ có sẵn sàng biến một biện pháp hành chính tạm thời thành một con đường pháp lý lâu dài cho những người đã sống, làm việc và đóng thuế tại đây suốt hơn một thập niên hay không. Cho đến khi Quốc hội trả lời câu hỏi đó bằng luật, số phận của hàng trăm ngàn người sẽ tiếp tục bị quyết định bởi ranh giới tiểu bang và lịch xét xử của từng tòa án liên bang.
Đọc các bản tin gốc tại các liên kết nguồn bên dưới.