Papua New Guinea trả tiền mua lại súng trong chiến dịch ân xá giải quyết bạo lực bộ lạc

Papua New Guinea mở chiến dịch ân xá và mua lại súng từ 27/2 đến cuối tháng 8, nhắm loại bỏ hàng chục nghìn vũ khí bất hợp pháp. Dân chúng có thể nộp súng lấy tiền mặt hoặc hỗ trợ kinh doanh nông nghiệp mà không bị phạt. Báo cáo LHQ năm 2025 ước tính khoảng 100.000 súng bất hợp pháp trong nước, chỉ 12% vũ khí được đăng ký hợp pháp. Bạo lực bộ lạc vùng Cao nguyên leo thang do tranh chấp đất đai, căng thẳng chính trị và sự phổ biến của súng hiện đại. Thủ tướng James Marape cảnh báo sẽ trừng phạt nghiêm khắc ai không nộp súng sau thời hạn ân xá.

Chiến dịch mua lại súng của Papua New Guinea là ví dụ điển hình về cách các chính phủ cố gắng giải quyết vấn đề bạo lực bằng tiền mặt thay vì cải cách thể chế sâu rộng. Ý tưởng trả tiền cho người dân nộp vũ khí nghe có vẻ hợp lý, nhưng hiệu quả thực tế thường hạn chế nếu không kèm theo biện pháp mạnh tay hơn.

Vấn đề cốt lõi ở Papua New Guinea không chỉ là số lượng súng, mà là nguồn gốc của chúng. Thủ tướng Marape thừa nhận rằng "hầu hết những khẩu súng này được trả tiền bởi những người bên ngoài cộng đồng và trao cho thanh niên để gây sợ hãi và hỗn loạn". Câu nói này hé lộ một mạng lưới phức tạp – các thế lực chính trị hoặc kinh tế đang vũ trang hóa xung đột bộ lạc để phục vụ lợi ích riêng. Nếu không chặn nguồn cung cấp súng từ bên ngoài, chương trình ân xá chỉ là giải pháp tình thế.

Cựu chỉ huy quốc phòng Jerry Singirok nói đúng khi cảnh báo rằng không có cải cách luật pháp và thực thi nghiêm ngặt, ân xá chỉ là biện pháp tạm thời. Phó lãnh đạo phe đối lập Keith Iduhu còn chỉ trích mạnh mẽ hơn, cho rằng đổi súng lấy tiền kinh doanh là làm suy yếu luật pháp – về cơ bản là thưởng cho những người đã vi phạm pháp luật.

Thời điểm chiến dịch cũng đáng chú ý. Chính phủ muốn dọn sạch súng ở vùng Cao nguyên trước cuộc bầu cử 2027, vì bầu cử ở Papua New Guinea thường kèm theo bạo lực gia tăng. Đây là tính toán chính trị rõ ràng, nhưng liệu sáu tháng ân xá có đủ thay đổi văn hóa bạo lực đã ăn sâu qua nhiều thế hệ?

Mô hình mua lại súng đã được thử nghiệm ở nhiều nước với kết quả trái chiều. Úc thành công sau vụ thảm sát Port Arthur năm 1996, nhưng bối cảnh Papua New Guinea khác biệt hoàn toàn – xung đột bộ lạc mang tính hệ thống, tranh chấp đất đai dai dẳng, và thiếu cơ hội kinh tế tạo động lực cho bạo lực. Không giải quyết các nguyên nhân gốc rễ này, bất kỳ chương trình nào cũng chỉ đánh vào triệu chứng, không chữa được bệnh.