Cơ chế xử lý vụ việc lần này cho thấy rõ giới hạn của nó: khi một nghi can chết sau khi bị tạm giữ, cơ quan điều tra không phải một ủy ban độc lập bên ngoài, mà chính là Bộ Nội vụ, nơi có liên quan trực tiếp đến vụ việc. Bộ này tự lập ủy ban điều tra và tạm giữ bảy nhân viên của chính mình để thẩm vấn, còn phát ngôn nhân Bộ Nội vụ nói với gia đình về tiến độ điều tra ngay trong ngày biểu tình nổ ra. Bộ trưởng Nội vụ Anas Khattab cam kết trên mạng xã hội X rằng mọi vi phạm của nhân viên bộ này sẽ bị xử lý nghiêm theo luật hiện hành. Đây là mô hình tự giám sát, không phải giám sát từ bên ngoài, và đó chính là điều khiến các nhóm nhân quyền hoài nghi.
Hoài nghi đó có cơ sở lịch sử. Làn sóng biểu tình lật đổ Bashar al-Assad khởi phát từ chính một vụ tra tấn trong đồn công an: những thiếu niên bị bắt vì vẽ graffiti chống chính quyền ở Daraa năm 2011 bị treo tay, đánh đập và sốc điện trong khi giam giữ, châm ngòi cho các cuộc biểu tình lan rộng khắp Syria. Vài tuần sau, thi thể cậu bé 13 tuổi Hamza al-Khateeb được trả về gia đình với dấu vết tra tấn rõ ràng, trở thành biểu tượng của phong trào phản kháng. Tổ chức Syrians for Truth and Justice ghi nhận rằng từ tháng 6/2025 đến tháng 6/2026, tức là sau khi Assad đã bị lật đổ, họ vẫn thu thập được 14 trường hợp người bị tra tấn hoặc chết trong khi giam giữ. Nói cách khác, việc thay đổi chính quyền chưa đồng nghĩa với việc tháo dỡ bộ máy cưỡng bức từng tồn tại.
Như chúng tôi đã đưa tin, tòa án hình sự ở Damascus hồi đầu tháng này đã kết luận rằng Assad dùng bộ máy nhà nước để phạm tội ác chống nhân loại, một phán quyết mang tính biểu tượng nhưng không có khả năng thực thi vì gia đình Assad đang tị nạn ở Nga. Bản án đó cho thấy Syria có thể xử lý tội ác của chế độ cũ bằng con đường tư pháp, nhưng lại chưa cho thấy cơ chế nào ngăn tội ác tương tự tái diễn dưới chính quyền mới.
Đây không phải câu chuyện riêng của Syria. Ở Bahrain, cái chết của Mohamed al-Mosawi sau khi bị bắt giữ hồi tháng 3/2026 cũng dẫn tới phủ nhận từ bộ nội vụ nước này, trong khi gia đình và các tổ chức nhân quyền công bố hình ảnh cho thấy dấu vết trên thi thể. Ở Iran, những người từng bị giam giữ mô tả với báo giới về các hình thức tra tấn có hệ thống kéo dài qua nhiều thế hệ lãnh đạo khác nhau. Điểm chung là: khi cơ quan điều tra cái chết trong giam giữ chính là cơ quan quản lý nơi giam giữ đó, kết quả điều tra khó thuyết phục công chúng.
Syria mới còn đối mặt áp lực từ bên ngoài. Chỉ trong tuần này, Đại sứ Mỹ tại Thổ Nhĩ Kỳ đã lên tiếng chỉ trích các cuộc không kích của Israel nhắm vào một căn cứ không quân ở Idlib là “leo thang không cần thiết”, cho thấy chính quyền Ahmed al-Sharaa vừa phải chứng minh năng lực kiểm soát an ninh nội bộ, vừa phải đối phó áp lực quân sự từ bên ngoài. Một chính quyền còn non trẻ, chịu áp lực hai chiều như vậy, càng khó có dư địa chính trị để cải tổ triệt để bộ máy an ninh thừa hưởng từ chế độ cũ.
Điều đáng theo dõi tiếp theo là liệu ủy ban điều tra của Bộ Nội vụ có công bố kết quả cụ thể, có truy tố ai hình sự, hay chỉ dừng ở một tuyên bố chung chung rồi chìm xuồng như nhiều vụ trước. Nếu không có cơ chế giám sát độc lập, mỗi cái chết trong đồn công an sẽ tiếp tục là phép thử cho câu hỏi liệu Syria hậu Assad có thực sự khác biệt về bản chất, hay chỉ khác biệt về khuôn mặt lãnh đạo.
Đọc các bản tin gốc tại các liên kết nguồn bên dưới.
Khi cơ quan điều tra cái chết trong giam giữ chính là cơ quan quản lý nơi giam giữ đó, kết quả khó thuyết phục công chúng.
Bảo Nguyễn
Bảo Nguyễn sáng lập Saigon Sentinel để mang đến cho cộng đồng người Việt hải ngoại nguồn tin cộng đồng độc lập và chuyên sâu, trong thời điểm mà thông tin sai lệch lan nhanh hơn khả năng kiểm chứng và rào cản ngôn ngữ khiến việc xác minh trở nên khó khăn hơn lẽ thường. Anh đặt ra tiêu chuẩn biên tập và các lớp kiểm soát chất lượng cho việc đưa tin, chọn đề tài, viết và biên tập từng bài, đọc bài đối chiếu với nguồn trước khi xuất bản, kiểm tra lại nội dung đã đăng, và xử lý đính chính.