Mười bảy người — 15 di dân và 2 công dân Mỹ — vừa nộp đơn kiện liên bang đòi bồi thường tổng cộng khoảng 85 triệu USD, theo tài liệu do ProPublica công bố ngày 13/5/2026. Con số đó không đặc biệt vì quy mô của nó. Điều đặc biệt là cơ sở pháp lý: Đạo luật Bồi thường Thiệt hại Liên bang (Federal Tort Claims Act — luật cho phép cá nhân kiện chính phủ liên bang vì hành vi sai trái của nhân viên nhà nước), một công cụ mà các luật sư dân quyền đang chuẩn bị dùng trên khắp nước Mỹ để đối phó với làn sóng truy quét nhập cư của chính quyền Trump. Vụ đột kích ngày 30/9/2025 tại khu chung cư South Shore, Chicago không chỉ là một chiến dịch thực thi luật di trú — nó đã trở thành phép thử cho câu hỏi: giới hạn pháp lý của nhà nước vũ trang nằm ở đâu?
Khi nhân viên liên bang phá cửa mà không có lệnh, câu hỏi không còn là liệu điều này có thể xảy ra với mình không, mà là liệu mình có đủ nguồn lực để tự bảo vệ.
Đêm 30/9: 300 nhân viên vũ trang, một trực thăng Black Hawk và không có lệnh khám xét
Theo tường thuật của ProPublica từ các cuộc phỏng vấn với 16 trong số 37 người bị bắt đêm đó, khoảng 300 nhân viên liên bang có vũ trang nặng đã ập vào tòa nhà 5 tầng ở khu South Shore. Một số nhân viên đổ bộ từ trực thăng Black Hawk. Họ ném lựu đạn choáng (flash grenades), phá cửa, và còng tay hàng chục người — bao gồm cả công dân Mỹ — bằng dây rút nhựa (zip-tie).
Anh Tolulope Akinsulie, người Nigeria sống tại căn hộ 215, bị con chó nghiệp vụ cắn vào mắt cá chân, đùi, hông và cổ tay sau khi bị đánh thức bởi tiếng nổ. Vết thương để lại sẹo tối màu trên người anh đến tận ngày nay. Một người mẹ Venezuela và con trai 16 tuổi bị áp giải sang căn hộ khác dưới họng súng, nơi họ chứng kiến nhân viên dùng báng súng đánh một người đàn ông và đá vào người nằm trên sàn. Một người đàn ông Mexico ở căn hộ 502 bị còng tay, bị thu thẻ căn cước do thành phố Chicago cấp và bị xé nát ngay trước mặt.
Các đơn khiếu nại cũng ghi nhận tình trạng mất tài sản: giày dép, máy chơi game PlayStation, điện thoại thông minh, đồ trang sức, nệm, ba lô chứa 1.300 USD tiền mặt và đồ chơi trẻ em. Nhiều người mất cả xe hơi. Một gia đình Venezuela gồm bố, má và bốn đứa con — đứa nhỏ nhất 1 tuổi, là công dân Mỹ — bị dẫn ra ngoài trong bộ đồ ngủ. Đứa con trai 9 tuổi lên cơn hoảng loạn (panic attack).
Điểm mấu chốt về mặt pháp lý: theo các đơn khiếu nại, nhân viên liên bang không có lệnh khám xét khi vào các căn hộ. Đây là cơ sở chính để 17 người nộp đơn yêu cầu bồi thường, mỗi người khoảng 5 triệu USD — con số mà các luật sư của họ cho là tương đương với các phán quyết dân sự tương tự tại Chicago, theo ProPublica.
Phía Bộ An ninh Nội địa (DHS) tuyên bố chiến dịch được thực hiện đúng pháp luật và phủ nhận trách nhiệm bồi thường. DHS gọi những người bị bắt là "illegal aliens nguy hiểm có tiền án tiền sự." Nhưng theo ProPublica, đến nay công tố liên bang vẫn chưa truy tố hình sự bất kỳ ai trong số 37 người bị bắt đêm đó.
Cơ sở pháp lý: Đạo luật Tort Claims và con đường dài phía trước
Đạo luật Bồi thường Thiệt hại Liên bang (Federal Tort Claims Act — được Quốc hội Mỹ thông qua năm 1946) là một trong số ít công cụ pháp lý cho phép thường dân kiện chính phủ liên bang về hành vi sai trái của nhân viên nhà nước. Quy trình gồm hai bước: trước tiên nộp khiếu nại hành chính lên cơ quan liên bang có liên quan — trong trường hợp này là DHS, Cục Hải quan và Bảo vệ Biên giới, Cơ quan Tuần tra Biên giới, ICE, ATF và FBI. Nếu cơ quan không phản hồi hoặc từ chối trong vòng 6 tháng, nguyên đơn mới có thể đưa vụ việc ra tòa án liên bang.
Đây là con đường dài và đầy trở ngại. Chính phủ liên bang có quyền miễn trừ chủ quyền (sovereign immunity) — tức là mặc định không thể bị kiện trừ khi luật pháp cho phép cụ thể. Ngay cả khi vụ kiện đến được tòa, nguyên đơn phải chứng minh nhân viên liên bang hành động ngoài phạm vi được phép theo luật. Trong bối cảnh chính quyền Trump đã mở rộng đáng kể quyền hạn của ICE và các cơ quan thực thi di trú, định nghĩa "phạm vi được phép" đó hiện rất rộng.
Tuy nhiên, luật sư Mark Fleming của Trung tâm Công lý Người nhập cư Quốc gia — một trong các tổ chức đại diện cho nguyên đơn — lập luận rằng việc không có lệnh khám xét là điểm yếu rõ ràng của phía chính phủ: Tu chính án thứ Tư của Hiến pháp Mỹ bảo vệ quyền không bị khám xét vô lý, và điều đó áp dụng cho mọi người trên lãnh thổ Mỹ — bất kể tình trạng di trú. Đây không phải lý thuyết pháp lý mới; đây là án lệ đã được tòa tối cao liên bang xác lập từ nhiều thập niên.
Mô hình đàn áp: Nam Shore không phải là ngoại lệ
Vụ South Shore không đứng một mình. Theo ProPublica, đã có hàng chục đơn khiếu nại tương tự được nộp trên khắp nước Mỹ kể từ năm 2025. Một phụ nữ mang thai ở California cho biết bà chuyển dạ sớm sau khi bị bắt và bị còng xích. Một cựu chiến binh Thủy quân lục chiến ở Oregon nói ông bị nhân viên liên bang quật ngã trong khi biểu tình. Một nghị viên (alderperson) của thành phố Chicago cho biết bà bị chửi thề, đẩy và còng tay khi đặt câu hỏi về sự hiện diện của nhân viên liên bang trong phòng cấp cứu bệnh viện. DHS gọi ba trường hợp này là "cản trở thực thi pháp luật.
Các luật sư dân quyền nhận ra một mô hình có hệ thống: lực lượng đặc nhiệm quy mô lớn, vũ trang nặng, hoạt động ban đêm, có truyền thông đi kèm — như kênh truyền hình đi cùng đội đột kích ở South Shore — và lý do biện hộ thường dựa trên tình báo mơ hồ không được kiểm chứng độc lập. Trong trường hợp South Shore, chính quyền Trump khẳng định gang Tren de Aragua (băng đảng Venezuela) đã chiếm tòa nhà. Nhưng theo điều tra kéo dài nhiều tháng của ProPublica, không có bằng chứng đủ mạnh nào được công bố để chứng minh điều đó.
Mô hình này gợi nhớ đến các chiến dịch trấn áp di dân trong lịch sử Mỹ — đặc biệt là Chiến dịch Wetback năm 1954, khi chính quyền Eisenhower đã trục xuất hàng trăm nghìn người gốc Mexico trong vài tháng bằng cách huy động quân đội và cảnh sát liên bang với rất ít giám sát pháp lý. Sự khác biệt ngày nay là mức độ công khai truyền thông — chính quyền Trump chủ động đưa camera vào để biến các vụ đột kích thành nội dung chính trị.
Góc nhìn cộng đồng Việt: Không ai miễn dịch
Cộng đồng người Việt tại Mỹ — đặc biệt ở các trung tâm như Little Saigon ở Quận Cam (California), Houston và San Jose — đang theo dõi vụ South Shore với mức độ lo ngại khác nhau nhưng rõ ràng có liên quan trực tiếp.
Thứ nhất, về tình trạng pháp lý: Trong cộng đồng người Mỹ gốc Việt, một tỷ lệ đáng kể vẫn đang chờ thủ tục điều chỉnh thân phận (adjustment of status), gia hạn thẻ xanh, hoặc sống trong các gia đình hỗn hợp tình trạng — tức là trong cùng một nhà có người có quốc tịch Mỹ, người có thẻ xanh, và người đang chờ giải quyết hồ sơ. Đây chính xác là cấu trúc gia đình của nhiều hộ tại tòa nhà South Shore, nơi một số người bị bắt là công dân Mỹ.
Thứ hai, vụ kiện này có tiền lệ quan trọng với cộng đồng người Việt lớn tuổi hơn — những người còn ký ức rõ về Hiệp định Repatriation 2008 giữa Mỹ và Việt Nam, một thỏa thuận cho phép Mỹ trục xuất người Việt định cư trước ngày 12/7/1995 — nhóm thường được coi là "không thể bị trục xuất" vì lý do nhân đạo. Kể từ năm 2017, chính quyền Trump lần đầu và lần hai đều đẩy mạnh áp lực trục xuất nhóm này, và nỗi lo đó vẫn còn nguyên trong cộng đồng.
Thứ ba, các vụ đột kích kiểu South Shore tạo ra tâm lý sợ hãi lan rộng — không chỉ với người không có giấy tờ mà cả với người có giấy tờ hợp lệ. Khi nhân viên liên bang được ghi nhận phá cửa mà không có lệnh, xé thẻ căn cước, và đánh đập người trong tầm nhìn của nhân chứng, câu hỏi thực tế mà nhiều gia đình Việt-Mỹ đặt ra không phải là "điều này có thể xảy ra với mình không" — mà là "nếu xảy ra, mình có đủ thông tin và nguồn lực pháp lý để tự bảo vệ không.
Các tổ chức cộng đồng như OCA — Asian Pacific American Advocates và Hội đồng Quan hệ Mỹ-Việt đã bắt đầu phân phát tài liệu về quyền hợp pháp khi bị nhân viên liên bang tiếp cận, một bước thực tế mà một thập niên trước ít ai nghĩ là cần thiết.
Bên nguyên đơn và những người đứng sau họ
Ba tổ chức pháp lý chủ chốt đang đại diện cho các nguyên đơn: MALDEF (Quỹ Bảo vệ Pháp lý và Giáo dục người Mỹ gốc Mexico — Mexican American Legal Defense and Educational Fund), Trung tâm Công lý Người nhập cư Quốc gia (National Immigrant Justice Center), và Phòng khám Quyền Di dân tại Đại học Chicago, cùng với Trung tâm Công lý MacArthur.
Đây không phải các tổ chức thiếu kinh nghiệm. MALDEF từng thắng nhiều vụ kiện lịch sử liên quan đến quyền giáo dục và dân sự của người Hispanic. Việc họ chọn mức yêu cầu bồi thường 5 triệu USD mỗi người — tổng cộng khoảng 85 triệu USD cho 17 đơn — không phải con số ngẫu nhiên. Đây là chiến lược neo giá (anchoring): đặt con số đủ lớn để tạo áp lực tài chính và chính trị lên DHS, đồng thời phản ánh mức phán quyết thực tế trong các vụ vi phạm dân quyền tại các tòa án liên bang Chicago.
Điều đáng chú ý là hai trong số 17 nguyên đơn là công dân Mỹ. Điều này có ý nghĩa chiến lược rõ ràng: khó lòng lập luận rằng "người nhập cư bất hợp pháp không có quyền" khi danh sách nguyên đơn bao gồm cả những người có đầy đủ quyền công dân.
Triển vọng và giới hạn của con đường pháp lý
Ngay cả khi các đơn khiếu nại này cuối cùng dẫn đến phán quyết bồi thường, đó sẽ là tiền thuế của người dân Mỹ chi trả — không phải túi tiền cá nhân của nhân viên liên bang hay quan chức DHS ra lệnh. Đây là giới hạn cố hữu của cơ chế Federal Tort Claims Act: nó bồi thường cho nạn nhân nhưng hiếm khi tạo ra trách nhiệm cá nhân cho nhân viên thực thi.
Tuy nhiên, luật sư Fleming nói thẳng với ProPublica rằng mục tiêu không chỉ là tiền: "Hy vọng vụ này và các vụ khác sẽ là yếu tố kiềm chế những hình thức thực thi di trú hung hăng và liều lĩnh nhất." Đây là ngôn ngữ của chiến lược dài hạn — dùng hệ thống tòa án để tạo ra precedent (án lệ) buộc các cơ quan liên bang phải thận trọng hơn trong các chiến dịch tương lai.
Đối với cộng đồng di dân rộng lớn hơn — người Venezuela, Nigeria, Mexico, và hàng triệu người từ các nước khác đang sinh sống tại Mỹ, trong đó có hơn 2 triệu người Mỹ gốc Việt theo số liệu điều tra dân số năm 2020 của Cục Điều tra Dân số Mỹ — vụ South Shore là lời nhắc nhở rằng quyền hiến định không tự động được bảo vệ. Chúng phải được tranh đấu, thường là sau khi thiệt hại đã xảy ra.
Anh Akinsulie nói với ProPublica: "Mọi người phải học cách cư xử đúng đắn. Ai cũng phải chịu trách nhiệm." Câu nói đó — bình thản, không hận thù, chỉ đòi nguyên tắc — tóm gọn điều mà các đơn khiếu nại này đang cố thực hiện: không phải lật đổ chính sách di trú, mà là khẳng định rằng ngay cả trong lúc thực thi pháp luật, nhà nước không được phép hành xử như kẻ không có luật pháp ràng buộc.