Đây là một vụ án hình sự liên bang xét xử Hadi Matar, người đã đâm nhà văn Salman Rushdie trên sân khấu năm 2022, với cáo buộc nghiêm trọng hơn nhiều so với vụ án tiểu bang trước đó: khủng bố xuyên quốc gia. Matar, 28 tuổi, đang thụ án 25 năm tù ở New York vì tội âm mưu giết người, nhưng công tố viên liên bang cho rằng hành vi của anh ta không chỉ là một vụ tấn công cá nhân mà là hành động khủng bố có động cơ chính trị và tôn giáo — nếu bị kết án, Matar có thể nhận án tù chung thân.
Rushdie, 79 tuổi, đã ra làm chứng tại tòa án liên bang ở Buffalo hôm thứ Năm, mô tả lại khoảnh khắc bị tấn công trên sân khấu một khán phòng thuộc Viện Chautauqua, nơi ông chuẩn bị phát biểu về các mối đe dọa đối với nhà văn và nghệ sĩ. Ông kể lại cảm giác như bị đấm vào cằm trước khi nhận ra máu đang chảy từ cổ, và cho biết lưỡi dao đã cách não ông chỉ một milimét. Vụ tấn công khiến Rushdie mù một mắt, tổn thương gan, và cắt đứt dây thần kinh ở tay, có lúc phải thở máy.
Công tố viên liên bang, dẫn đầu là trợ lý Biện lý Hoa Kỳ Timothy Lynch, đã cho bồi thẩm đoàn xem đoạn video ghi lại vụ tấn công, cho thấy Matar liên tục ra tay khi Rushdie ngã ngửa ra sau. Theo lời khai tại tòa hôm 23/7/2026 được KSAT ghi nhận, phần làm chứng của Rushdie là trọng tâm của phiên xét xử đang diễn ra.
Lưỡi dao đã cách não ông chỉ một milimét — Rushdie kể lại khoảnh khắc suýt mất mạng trên sân khấu.
Vì sao vụ án lại nhắc tới một sắc lệnh tôn giáo từ năm 1989?
Công tố viên cho rằng Matar bị thúc đẩy bởi fatwa (sắc lệnh tôn giáo Hồi giáo) do Đại Giáo chủ Iran Ruhollah Khomeini ban hành năm 1989, kêu gọi giết Rushdie vì cuốn tiểu thuyết "The Satanic Verses" chứa một đoạn mơ về nhà tiên tri Muhammad mà một số người Hồi giáo xem là báng bổ. Fatwa này khiến Rushdie phải sống ẩn dật ở London suốt một thập niên, dù chính phủ Iran đã công khai tách mình khỏi sắc lệnh này từ năm 1998 — nhưng chưa bao giờ chính thức bãi bỏ nó. Theo công tố viên, Matar còn bị ảnh hưởng bởi những phát biểu năm 2006 của cố lãnh đạo Hezbollah Hassan Nasrallah liên quan đến Rushdie và fatwa.
Matar là công dân Mỹ sinh ra tại Mỹ nhưng cũng mang quốc tịch Lebanon. Mẹ của anh ta cho biết một chuyến đi Lebanon năm 2018 khiến con trai trở nên ủ rũ và sống khép kín. Công tố viên cho biết Matar đã dành nhiều năm tìm hiểu về nơi ở của Rushdie trước khi ra tay. Các nhà điều tra cũng tìm thấy hình ảnh liên quan đến Hezbollah trong phòng ngủ và thiết bị điện tử của Matar.
Bối cảnh: đây có phải lần đầu chuyện như vậy xảy ra?
Về mặt cá nhân, vụ án này không phải lần đầu Matar bị đưa ra tòa vì cùng một hành vi — anh ta đã bị tòa tiểu bang New York kết án tù 25 năm cho tội âm mưu giết người liên quan đến vụ đâm năm 2022. Nhưng việc một người đã bị xử tù ở cấp tiểu bang lại tiếp tục bị truy tố ở cấp liên bang với tội danh khủng bố là điều tương đối hiếm, vì hệ thống pháp luật Mỹ thường tránh trùng lặp xét xử cho cùng hành vi, trừ khi cáo buộc liên bang nhằm vào một yếu tố khác — trong trường hợp này là động cơ khủng bố xuyên quốc gia, thứ tòa tiểu bang không xét đến.
Xét ở góc độ lịch sử tự do ngôn luận, vụ tấn công Rushdie là sự kiện bạo lực nghiêm trọng nhất liên quan trực tiếp đến fatwa năm 1989 kể từ khi sắc lệnh này được ban hành — trong suốt hai thập niên trước vụ tấn công, Rushdie đã sống một cuộc sống khá bình thường ở New York, cho thấy mối đe dọa từng bị xem là đã nguội lạnh theo thời gian.
Về phần bào chữa, luật sư của Matar, Nathaniel Barone, cho rằng công tố viên không có bằng chứng trực tiếp về động cơ hay tâm lý của Matar tại thời điểm gây án, và phải dựa vào các bằng chứng gián tiếp để thuyết phục bồi thẩm đoàn — đây chính là điểm mấu chốt để xác định liệu hành vi có cấu thành "khủng bố" theo luật liên bang hay chỉ là một vụ tấn công cá nhân.
Về phần Iran, chính phủ nước này đã phủ nhận liên quan đến vụ tấn công năm 2022, dù công tố viên Mỹ vẫn xem fatwa của Khomeini là động cơ nền tảng cho hành động của Matar.
Phiên tòa liên bang, khai mạc từ hôm thứ Tư tại Buffalo, dự kiến còn kéo dài với nhiều lời khai khác, trong đó câu hỏi trung tâm vẫn là liệu bồi thẩm đoàn có tin rằng Matar hành động vì trung thành với một tổ chức khủng bố bị Mỹ liệt tên, hay đơn thuần là một cá nhân bị kích động bởi tư tưởng cực đoan mà không có chỉ đạo hay liên hệ tổ chức rõ ràng.
Hadi Matar là ai và anh ta bị buộc tội gì?
Hadi Matar, 28 tuổi, sinh tại Mỹ và mang cả quốc tịch Lebanon, là người đã đâm nhà văn Salman Rushdie trên sân khấu năm 2022. Anh ta đã bị tòa tiểu bang New York kết án 25 năm tù vì tội âm mưu giết người, và hiện đang bị xét xử thêm ở tòa liên bang với cáo buộc khủng bố xuyên quốc gia, có thể dẫn tới án tù chung thân nếu bị kết án.
Tại sao Matar bị xét xử hai lần cho cùng một vụ tấn công?
Đây không phải là xét xử hai lần cho cùng tội danh — tòa tiểu bang đã xử tội âm mưu giết người, còn tòa liên bang xét một tội danh khác: khủng bố xuyên quốc gia, dựa trên cáo buộc rằng Matar hành động vì trung thành với chính quyền Iran và tổ chức Hezbollah. Hệ thống pháp luật Mỹ cho phép truy tố liên bang song song khi có yếu tố tội phạm khác mà tòa tiểu bang không xét đến.
Fatwa của Iran năm 1989 có còn hiệu lực không?
Chính phủ Iran đã công khai tách mình khỏi sắc lệnh này từ năm 1998, nhưng sắc lệnh chưa bao giờ được chính thức bãi bỏ. Công tố viên Mỹ cho rằng chính sắc lệnh này, dù đã cũ, vẫn là động cơ khiến Matar lên kế hoạch tấn công Rushdie hơn ba thập niên sau khi nó được ban hành.
Iran có liên quan trực tiếp đến vụ tấn công không?
Chính phủ Iran đã phủ nhận có liên quan đến vụ tấn công năm 2022. Công tố viên Mỹ không cáo buộc Iran trực tiếp chỉ đạo Matar, mà cho rằng Matar tự hành động vì bị ảnh hưởng bởi tư tưởng từ fatwa và các phát biểu ủng hộ Hezbollah, chứ chưa có bằng chứng công khai về liên hệ chỉ đạo trực tiếp từ chính quyền Iran.
Vụ tấn công đã ảnh hưởng đến Salman Rushdie ra sao?
Vụ đâm khiến Rushdie mù một mắt, tổn thương gan, tay trái bị liệt tạm thời và dây thần kinh ở tay bị cắt đứt, có lúc ông phải thở máy để duy trì sự sống. Dù vậy, Rushdie vẫn tiếp tục viết và xuất bản tác phẩm sau vụ tấn công.